اکنون اگر دانشمندی که از نقطه نظر واقع بینی به تمیز مطابقت و عدم مطابقت مفاهیم و تشخیص صدق و کذب قضایا میپردازد با این مفاهیم و قضایای استعاری روبرو شود البته مفردات آنها را غیر مطابق با مصادیق و مرکبات و قضایای آنها را کاذب تشخیص خواهد داد، زیرا مطابق خارجی کلمه «شیر» جانور درنده میباشد نه انسان و مطابق واژه «ماه» کرهای است آسمانی نه خوبروی زمینی، و به همین قیاس ... چنانکه اگر کلمه «شیر» یا «ماه» را بی عنایت مجازی در مورد سنگ به جای واژه «سنگ» استعمال کنیم غلط خواهد بود (بی مطابقت) یا اگر بگوییم «گاهی که آفتاب بالای سر ما میباشد شب است» دروغ خواهد بود (بی مطابقت).

ولی دانشمند مزبور میان این دو نوع غلط و دروغ، فرقی ١ خواهد دید و آن این

[١]. علمای ادب فرق بین «غلط» و «مجاز» را که «استعاره» نوعی از آن است از راه وجود و عدم «علقه» های مجازی بیان میکنند.

توضیح آنکه به عقیده علمای ادب همواره در استعمالات مجازی که لفظی در غیر مورد معنای اصلی خود استعمال میشود میبایست که بین معنای اصلی و معنای مجازی یک نوع علاقه و رابطه خاصی از قبیل «مشابهت» یا «مجاورت» یا «سببیت و مسبّبیت» و غیره وجود داشته باشد. استعاره که یکی از انواع مجازات است آن مجازی است که علاقهای که در آن منظور شده علاقه مشابهت است و به عقیده علمای ادب وجود این علاقههاست که مجازات را از اغلاط متمایز میکند.

این فرقی که علمای ادب بیان میکنند قابل مناقشه است زیرا در «استعاره» لزومی ندارد که بین مشبه و مشبه به شباهت واقعی در کار باشد؛ مثلًا اگر مردی را به «شیر» تشبیه کنیم لزومی ندارد که واقعاً آن مرد دارای خصلت شجاعت باشد بلکه ممکن است مردی را که از همه مردم ضعیفتر و ترسوتر است ما روی دواعی شاعرانه خود او را به شیری قوی پنجه تشبیه کنیم همان طوری که هزارها تشبیهات و استعارات از این قبیل در کلمات شعرا موجود است و در عین حال آن گفتهها لطف شعری خود را به حد اعلی واجد است، حتی آنکه گفته شده است: «احسن الشّعر اکذبه» یعنی هر اندازه که شعر دروغتر و از واقعیت دورتر باشد نیکوتر است؛ فقط