از تأمل در اطراف این اندازه گیریها دستگیر میشود که انسان، با هوش فطری خود از برای تشخیص سرعت و بطوء و دراز و کوتاهی حرکات، حرکت معینی را مقیاس قرار میدهد و چنانکه طول را با واحد طول و سنگینی را با واحد سنگینی و هر چیز مقداری را با واحدهای از جنس وی مانند گرماسنج و هواسنج و فشارسنج و ولتمتر اندازه میگیرد حرکت را نیز با واحد حرکت میسنجد و این همان «زمان» است جز اینکه حرکت شبانهروزی چون پیش ما از سایر حرکات روشنتر و آشکارتر است طبعا او را انتخاب میکنیم و از برای سایر حرکات مقیاس قرار داده و تقریباً همه حرکات را با آن میسنجیم و به واسطه کثرت تکرّر در حس، در ذهن ما جایگزین شده و مانند این است که تعین ذاتی از برای این کار پیدا کرده است به حدی که در تابلوی پندار از برای وی یک وجود مستقل و مهمی بیآغاز و انجام مانند خطی که این سر و آن سرش در اعماق ازل و ابد فرو رفته باشد تصویر کرده حوادث را به وی نسبت میدهیم تا جایی که در ستایش و نکوهش وی سخن پردازیها نموده و شعرها میسراییم.

این پندار به اندازهای در مخیله ما جایگزین شده که حتی بسیاری از متفکرین و کنجکاوان ما وجود واجب الوجود را که از طوفان تغیر و جار و جنجال حوادث بر کنار است نمیتوانند بیزمان تصور کنند و از برای خود زمان که زاده حرکت طبیعت است و همچنین از برای عالم طبیعت آغاز زمانی فرض میکنند چنانکه همین گرفتاری را در مورد مکان نیز داریم و ذهن ما از بس با مکان و فضا آشنا شده و از برای هر پدیده جسمانی مشهود فضایی فرض کردهایم برای هر موجودی حتی برای واجب تعالی و برای عالم تجرد، فضایی بیرون از فضای عالم طبیعت فرض مینماییم و یک فیلسوف آزموده با زحمت و رنج میتواند این موضوعات را آنچنانکه شاید و باید تصور کند و بفهمد.

از سخنی که در چگونگی گرفتن این مقیاس گفتیم فهمیده میشود که در حقیقت به شماره حرکات موجوده در جهان، زمان داریم اگر چه ذهن ما با یکی از آنها که زمان معروف است بیشتر آشنایی دارد. ولی پس از اثبات حرکت جوهری در جوهر جهان طبیعت، زمانی با مفهومی تازه که میتواند جنبه تعین داشته و از ادراک هیچ مدرکی پنهان نشود روشن میگردد و آن «زمان جوهری» است.

و راستی همان گونه هم هست زیرا هر یک از ماها که ذهن خود را از همه حرکات خالی کرده و چشم دل به چهره طبیعت باز کند باز معنای امتداد سیلانی را مشاهده خواهد کرد و آن همان زمان جوهری است که در خود مییابیم.