خود علی (ع) مباحث بسیار عمیقی با روش استدلالی و عقلی و فلسفی در الهیات طرح کرده که هرگز در جهان سابقه نداشته است. تعلیمات او خود عامل بسیار مهمی برای توجه به الهیات عقلی و پیشرفت الهیات عقلی در جهان اسلام و بالاخص در جهان شیعه به شمار میرود.

به هر حال این مطلب که حق عقل در این مسائل چه اندازه است؟ آیا باید در این مسائل یکسره قائل به تعطیل و تعبد باشیم، خصوصاً با توجه به اینکه میگویند اسماء اللّه توقیفی است، یا آنکه در حدود معینی امکان معرفت برای عقل هست؟ فعلًا محل بحث نیست، بعداً در همین مقاله مورد بحث واقع خواهد شد.

آنچه فعلًا مطرح است این است که «ما خدا را چگونه تصور میکنیم؟». بدیهی است که تصور خدا مستقیماً از راه حواس وارد ذهن نمیشود، زیرا گذشته از اینکه میدانیم ادراکات حسی ما از چه نوع و چه مقوله است و تصور خدا در میان آنها یافت نمیشود، مدرکات حسی ما محدود و مقید است و خداوند حقیقتی مطلق است و محدودیت با ذات او ناسازگار است. پس؛ از چه راه ما ذات حق را تصور میکنیم؟

در مقاله پنجم تحت عنوان «پیدایش کثرت در ادراکات» یک سلسله بحثهای کلی درباره کیفیت پیدایش مفاهیم انجام شد. با توجه به آنچه در آنجا گفته شد باید بدانیم که تصور خداوند از نوع تصور ماهیات نیست تا لازم آید ذهن قبلًا به فرد و مصداق آن از راه حواس ظاهره یا باطنه رسیده باشد تا بتواند آن را تخیل و سپس تعقل نماید، بلکه این تصور از نوع تصور آن سلسله معانی و مفاهیم است که «معقولات ثانیه فلسفی» نامیده میشود از قبیل مفهوم «وجود»، «وجوب»، «قدم»، «علّیت» و امثال اینها. این گونه تصورات که انتزاعی میباشند نه مسبوقند به صورت حسی و نه به صورت خیالی، بلکه عقل مستقیماً آنها را از صور حسی و خیالی انتزاع میکند. این گونه تصورات همواره به صورت کلی در ذهن وجود دارند. آری تصور ذات باری از قبیل تصور مفهوم وجود و مفهوم وجوب و امثال اینهاست با این تفاوت که تصور خداوند از ناحیه ترکیب چند مفهوم از این مفاهیم یا یکی از این مفاهیم با مفهومی از نوع ماهیات صورت میگیرد از قبیل مفهوم «واجب الوجود»، «علت نخستین»، «خالق