توضیحی که فلسفه میتواند به این سخنان بدهد همین است و بس. ولی راستی اگر کسی پیدا شود که بگوید ماده جسمانی هر صورتی را که به واسطه ترکیب پیدا میکند مجموع ماده و صورت هرگز و هیچگاه حتی پس از انحلال ترکیب نیز از میان نمیرود و یا هر حادثه که با شرایط زمانی و مکانی معینی پیدا شده حتی پس از اختلال شرایط نیز موجود است چنین کسی باید باور کند که همه چیز همه چیز

کرده است. علیهذا صدرالمتألهین را نمیتوان مبتکر اصالت وجود دانست ولی قطعا یگانه کسی که نظریه اصالت وجود را به صورت یک نظریه قطعی فلسفی در آورد و مقدمات و مبادی آن را به دست آورد و تا حد زیادی از لوازم و نتایج آن استفاده کرد صدرالمتألهین است.

از مجموع آنچه تاکنون گفته شد معلوم شد که مسائل وجود و بالاخص دو مسأله اساسی آنها (اصالت وجود و تشکیک وجود) بیش از آن اندازه که مستند به فلسفه قدیم یونان است از یک طرف مستند به نظریه عرفاست و از طرف دیگر در نتیجه مبارزه با عقاید متکلمین پیدا شده.

آنچه تاکنون گفته شد مختصری بود از تاریخ تحول مسائل وجود و اگر بنا بشود دقیقاً بحث شود با استناد به اقوال و آراء فلاسفه هر زمانی، بسیار طولانی خواهد شد.

اینجانب در نظر دارد تحت عنوان «تحول منطق و فلسفه در اسلام» مسائل منطق و فلسفه را یکایک مورد بررسی قرار دهد و میراث قدیم یونان را از آنچه بعداً افزوده شده روشن کند و ضمنا ارزش واقعی نظریهها را بیان نماید. مقدمات این کار تا اندازه زیادی فراهم شده و یادداشتهای مفیدی نیز در این زمینه تهیه شده. این مختصری که در اینجا راجع به تحول مسائل وجود بیان شد نمونهای بود از این موضوع، و مطمئن است که با روشن شدن این موضوع ابتکاری حقایق زیادی روشن خواهد شد.

در اینجا چند قسمت دیگر نیز مربوط به موضوع باقی ماند که مجال بحث از آنها نیست: یکی موضوع انتساب نظریه تشکیک وجود به حکمای ایران باستان (فهلویون)، یکی دیگر انتساب این نظریه به افلاطونیان جدید و بالاخص شخص افلوطین، و یکی تجزیه و تحلیل بحث جدیدی که اخیرا در اروپا به نام «اگزیستانسیالیسم» شایع است و آن نیز به عنوان «اصالت وجود» خوانده میشود.

امید است توفیقی حاصل شود و در جای دیگر این موضوعات محل بحث قرار گیرد.