مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧١٨ - نکته ٢

وی افسانههای بسیاری یافت میشود و هنوز هم که هنوز است بخت در پیشامدها و کارهای روزانه بشر دخالتهای مستقیم و غیر مستقیم بسیار دارد.

ولی وقتی که باریک بینی کرده و به محاسبه علل این گونه حوادث پردازیم به اشتباه خود پی برده خواهیم فهمید که علت پیدایش این موضوع خرافی این بوده که ما «دائم» را به جای «غالب» گذاشتهایم. کندن چاه پنجاه متری پیوسته انسان را به آب نمیرساند (که در نتیجه اگر به آب نرسید بدبختی و اگر به گنج رسید خوشبختی بوده باشد) بلکه گاهی به آب میرساند که در پنجاه متری سطح زمین آب موجود بوده باشد، چیزی که هست کندن چاه پنجاه متری همیشه انسان را به همان چیزی که در پنجاه متری سطح واقع است میرساند، اگر آب است آب و اگر گنج است گنج و اگر سنگ است سنگ، و این دائمی است.

و البته موقعی که کندن چاه به گنج هدایت کرده از این جهت بوده که در پنجاه متری سطح زمین گنج وجود داشته و با برداشتن خاک که روی آن را پوشانیده بود گنج پوشیده پیدا شده و این علل و شرایط جز این، نتیجه نداشته است.

در همه موارد بخت سفید و بخت سیاه نمیتوانیم حادثهای را پیدا کنیم که اثر مستقیم علل و شرایطی که در محل واقعه تراکم نمودهاند نباشد، و غایتی نمیتوانیم بیابیم که ارتباط ذاتی با اسباب و قوای حاضره و فعّاله پیدا نکند.

مسائلی که در این مقاله اثبات گردیده به شرح زیر است:

(١). هر حادثه زمانی نیازمند به علت میباشد و با تعبیر عمومیتر هر ممکن محتاج به علت است.

(٢). چنانکه وجود علت، علت وجود معلول است عدم علت نیز علت عدم معلول است.

(٣). وجود معلول با علت خود رابطهای دارد که با هیچ چیز غیر او ندارد.

(٤). علتی که نسبتش با دو چیز متساوی بوده باشد نمیتواند یکی از آندو را تخصیص به وجود دهد و همچنین یکی از آندو نیز نمیتواند با چنین علتی به وجود اختصاص یابد.

(٥). اختیار به معنای «ایجاد گزافی» تحقق ندارد.

(٦). علت دو قسم است: علت تامّه و علت ناقصه.

(٧). احتیاج معلول به علت از جهت امکان اوست نه از جهت حدوث و سابقه عدم.

(٨). علیت و معلولیت دوری محال است.

(٩). وجود علت تامّه از وجود معلول خود قویتر است.

١٠. علت بر معلول خود متقدم است و معلول از آن متأخر.