معلول، عین استقلال و تمامیت وجودی علت است» زیرا معلول در وجود ضروری خود که به واسطه آن، صفت «واقعیت» را به خود گرفته و «لا واقعیت» را میراند متکی به علت یعنی به استقلال وجود ضروری علت میباشد، پس معلول با استقلال علت مستقل است نه با استقلالی دیگر؛ یعنی علت و معلول دو مستقل هستند با یک استقلال. این نظریه با بیانی که ایراد شد در فلسفه عالیه به خوبی روشن است و البته از سطح گفتگو و بحث این اصول مقدماتی بالاتر است.

از برای دریافتن این نظر باید- چنانکه در مقاله هفتم گذشت- مهیت را از وجود تمیز داده و قصر نظر به وجود نموده و وارد بحث شد و اما کسی که وجود را مساوی ماده قرار داده و در راه کنجکاوی فلسفی در هر گامی میافتد و بر میخیزد و در هر لحظه میمیرد و زنده میشود و در مورد هر نسبت و صفت عمومی مانند وحدت و کثرت و تقدم و تأخر و قوه و فعلیت و جز آنها پوزش پس از پوزش یا مکابره پی مکابره میآورد، چنین کسی در این موارد نباید نظری بدهد.

(٨). چنانکه در مقاله هشتم تذکر دادیم سلسله علت تامّه یک معلولی نمیتواند تا لانهایت رفته و در جایی وقوف نکند و ما این نظریه را در فلسفه عالیه با یک بیان روشنی که از احتیاج وجودی معلول و استقلال علت گرفته شده بیان نمودهایم.

(٩). دو علت مستقل و جدا از هم در یک معلول نمیتواند تأثیر کند چنانکه یک علت با یک علیت و تأثیر نمیتواند در دو معلول تأثیر کند ١ زیرا رابطه و سنخیت

[ اصل سنخیت ][١]. در پاورقیهای پیش گفتیم که از اصل کلی علیت، قوانین فرعی زیادی منشعب میشود و دوتای از آنهاست که اگر به ثبوت نپیوندد نمیتوان برای جهان، نظامی قطعی و یقینی اثبات کرد. آن دو قانون عبارت است از «قانون سنخیت» و «قانون ضرورت علّی و معلولی».

مطابق آنچه قبلًا روشن کردیم، از اصل کلی علیت، ارتباطات و وابستگیهای موجودات و از اصل سنخیت، نظام و انتظام این ارتباطات، و از اصل ضرورت علّی و معلولی، قطعیت و ضرورت این نظام نتیجه میشود.

راجع به اصل کلی علیت در پاورقیهای همین مقاله و راجع به ضرورت علّی و معلولی در مقاله ٨ بحث کافی شد. جملههای مختصر بالا اشاره به اصل سنخیت است و نظر به اینکه این مسأله علاوه بر آنکه فی حد نفسه با اهمیت است از طرف متکلمین یا سایر فرق مورد ایراداتی واقع شده و اظهارات بعضی از علمای فیزیک نو نیز مینمایاند که تحقیقات دقیق علما در عالم ذرات خلاف این اصل را ثابت کرده،