مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٤٦ - نکته ٢

نیز جبری و ضرورت ندانیم نمیتوانیم اثبات کنیم که «نظام موجودات جهان نظام جبری و ضروری است».

در اینجا سه نظریه است:

(١). معلولات حدوثا و بقائا نیازمند به علت هستند و حدوثا و بقائا از ناحیه علل خویش کسب وجود و ضرورت میکنند. این، عقیده قاطبه فلاسفه است و در میان فلاسفه مخالفی دیده نمیشود.

(٢). معلولات در حدوث محتاج به علت هستند نه در بقا، لکن بقا و ادامه خود به خودی به طور جبر و ضرورت صورت میگیرد. این، نظریه عدهای از دانشمندان جدید است که از یک عده تجربیات فیزیکی استنباط کردهاند.

(٣). معلولات در بقا و ادامه محتاج به علت نیستند و هیچ گونه ضرورت و جبری هم در بقا و ادامه آنها نیست. این، نظریه آن دسته از متکلمین است که از طرفی اصل نیازمندی معلول را به علت در بقا منکرند و از طرف دیگر اصل جبر علّی و معلولی (اینکه علت ضرورت دهنده به معلول است) را انکار دارند.

فلاسفه برای اثبات نظریه خویش دلائل متقنی آوردهاند و آراء و عقاید متکلمین را با طرز عقلانی صحیحی انتقاد کردهاند و در متن این مقاله آنچه متکلمین و سایر طرفداران نظریه عدم نیازمندی معلول به علت در بقا ابراز داشتهاند بیان و انتقاد شده و به نظریه فیزیکی دانشمندان جدید نیز اشاره شده و ثابت شده که معلول در بقا نیز محتاج به علت است و از ناحیه علتی کسب وجود و کسب ضرورت میکند، و این مطالب بعداً در ضمن خود مقاله تحت عنوان «اشکال» و «پاسخ» های متعدد و مشروحی خواهد آمد و چون این مطلب علاوه بر آنچه در ضمن اشکال و پاسخهای این مقاله گفته شده در مقاله ٩ در ضمن بیان اینکه: «آیا مناط احتیاج به علت حدوث است یا امکان؟» مشروحتر خواهد آمد و در آنجا ناچاریم تمام جوانب و حدود مطلب را ذکر کنیم، برای اجتناب از تکرار، از بیان مشروح آن در این مقدمه خودداری میکنیم. برای فهمیدن مدعای این مقاله همین طرح اجمالی کافی است.

ضرورت بالذات و بالغیر

از آنچه قبلًا در ضمن بیان منشأ ضرورت و امکان گفتیم و از آنچه در ضمن بیان