مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٦٤ - نکته ٢
لحظه دیگر معدوم میشود انعدام لحظه بعد واقعاً عدم او نیست یعنی در لحظه بعد واقعاً عدم بر شخصیت واقعی آن شئ طاری نشده است.
ولی پاسخ تفصیلی این اشکال نیازمند به این است که ما یکی دیگر از احکام وجود را بیان کنیم و آن این است که «مرتبه هر وجودی مقوّم آن وجود است». توضیح اینکه وجودات بعضی علتاند و بعضی معلول و قهراً علت تقدم ذاتی دارد بر معلول، و همچنین بعضی تقدم زمانی دارند نسبت به بعضی و تقارن یا تأخر زمانی دارند نسبت به بعضی دیگر و بنابراین هر وجودی مرتبهای از مراتب طولی علّی و معلولی یا مراتب طولی زمانی را اشغال کرده است. اکنون میخواهیم ببینیم هر وجودی چه نسبتی دارد با مرتبهای که در آن مرتبه هست؟ مثلًا وجودی مرتبه علیت دارد و وجود دیگری مرتبه معلولیت؛ آیا هر کدام از این دو وجود با مرتبهای که دارد چه نسبتی دارد؟ آیا این مرتبه خارج از حقیقت آن وجود است یا خارج نیست؟ یعنی اگر فرض کنیم که آن وجود در آن مرتبه نباشد خودش خودش است و فقط یک امر خارجی از وی سلب شده؟ یا آنکه اگر فرض کنیم که آن وجود در آن مرتبه نباشد و در مرتبه دیگر باشد خودش خودش نیست و هویت آن وجود عین مرتبه آن است؟ و همچنین در مراتب زمانی. مثلًا حادثهای در یک قطعه از زمان واقع میشود و حادثه دیگر در یک قطعه بعد از آن قطعه و حادثه دیگر در یک قطعه دیگر قبل از آن قطعه؛ آیا آن حادثه با آن مرتبه از زمانی که آن را اشغال کرده چه نسبتی دارد و اگر فرض کنیم آن حادثه به جای حادثه قبلی یا به جای حادثه بعدی باشد خودش خودش خواهد بود و فقط یکی از عوارض وجودی وی که بودن در قطعه خاص و مرتبه خاص از زمان است از وی سلب شده؟ یا آنکه بودن آن حادثه در زمانی که واقع شده خارج از هویت و وجود آن حادثه نیست و اگر فرض کنیم آن حادثه در قطعه دیگر و در مرتبه دیگر از زمان باشد دیگر آن حادثه آن حادثه نیست یعنی زمان هر موجودی مقوّم ذات آن موجود است و زمان، واقعیتی خارج از هویت و شخصیت واقعی موجودات زمانی نیست؟
یکی از بهترین نتایجی که از اصل «اصالت وجود» و اصل «تشکیک وجود» استنتاج میشود همین است که مرتبه هر وجودی مقوّم ذات آن وجود است و حتی در مراتب زمانی نیز زمان، خارج از هویت و تشخص واقعی موجودات نیست.
معمولًا زمان را به منزله ظرفی خارج از حقیقت وجود موجودات زمانی فرض میکنند یعنی زمان را موجودی علیحده و زمانیات را موجودات دیگری فرض میکنند