مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٠٠ - نتیجه

و اگر اجزاء جهان را یا بخشی از آنها را متغیر فرض نکنیم باز از اثبات علت وجود برای آنها گریزی نیست زیرا در مقاله ٩ اثبات کردیم که هر موجود ممکن اگر چه متغیر نبوده باشد نیازمند به علت وجود میباشد.

نتیجه

برای جهان هستی علت وجودی بیرون از خودش هست.

شخصی در نقطهای از جهان نیکی میکند و در نقطه دیگر از جهان پاداش میگیرد، در دجله نیکی میکند و در بیابان پاداش میگیرد، و بر عکس به شخص معینی بدی میکند و به شخص دیگری مکافات پس میدهد. تکرار و وضع خاص این جریانات طوری نیست که قابل حمل بر تصادف باشد.

اکنون چه بگوییم؟ بگوییم جهان به صورت ماشینی منظم ساخته شده است و مکانیسم آن طوری است که بدون اراده عکس العملهای مناسبی نشان میدهد؟ و یا یک سلسله موجودات صاحب اراده هستند که علیرغم جریان طبیعی جهان مأموریت دارند این گونه حوادث را به وجود بیاورند؟ و یا اراده ذات باری مستقیماً این حوادث را خلق میکند بدون آنکه با مکانیسم جهان ارتباط داشته باشد.

در محل خود مبرهن است که رابطه اجزاء جهان را تنها از راه «مکانیسم» نمیتوان توجیه کرد و مصنوع خداوند را به مصنوع بشر نمیتوان قیاس گرفت همچنانکه دخالت ارادههای موجودات نامرئی را به صورت خارج از نظام عالم نمیتوان پذیرفت؛ و همچنین در محل خود ثابت است که دخالت مستقیم اراده ذات باری بدون وساطت شئ دیگر نیز نامعقول است.

علیهذا اگر انتظام و هماهنگی هدفی اجزاء جهان را- لا اقل به مقیاس زمین و سیاراتی که ما میشناسیم- بپذیریم چارهای جز پذیرفتن وحدت طبیعی جهان نداریم.