البته مقصود این نیست که حرکات در زمان گذشته منتهی میشوند به محرکی که متحرک نیست، بلکه مقصود این است: هر حرکتی در زمان حرکت خود محرکی همراه دارد که آن محرک یا ثابت است یعنی ماوراء الطبیعی است و یا متغیر است یعنی طبیعی است ولی در نهایت امر توأم است به محرکی ماوراء الطبیعی در زمان حرکت.

در برخی مقدمات این برهان خدشههایی ممکن است تصور شود، خصوصاً با توجه به نظریه فیزیک جدید درباره قانون جبر در حرکت. ما در جلد سوم اصول فلسفه اندکی در این باره بحث کردهایم. نظر به اینکه این برهان به فرض تمامیت، «واجب الوجود» را اثبات نمیکند بلکه تنها ماوراء طبیعت را اثبات میکند، از توضیح بیشتر درباره آن خود داری میکنیم. این برهان از براهینی است که بر امتناع تسلسل علل مبتنی است.

برهان سینوی برهان معروف ابن سیناست که خود ابن سینا آن را عالیترین برهان میخواند و ما بعداً آن را توضیح خواهیم داد.

برهان صدرایی برهان معروف صدّیقین است که مبتنی بر اصالت وجود و وحدت حقیقت وجود است. آن برهان در متن خواهد آمد و ما نیز توضیح خواهیم داد. این برهان بر امتناع تسلسل علل مبتنی نمیباشد.

در مباحث علت و معلول براهین زیادی بر امتناع دور و تسلسل علل اقامه کردهاند و مخصوصاً در دوره اسلامی از راههای مختلف براهینی بر این مطلب اقامه شده است. براهین امتناع تسلسل علل قهراً در براهین اثبات واجب به عنوان «دلیل دلیل» به کار برده میشود یعنی دلیلی که یکی از مقدمات دلیل دیگر را اثبات مینماید.

یکی از براهینی که هم میتواند برهان بر امتناع تسلسل باشد، هم میتواند مستقیماً بدون آنکه قبلًا امتناع تسلسل ثابت شده باشد وجود واجب را اثبات کند برهانی است که از طریق «وجوب» یعنی از طریق قاعده «الشئ مالم یجب لم یوجد» اقامه شده است. خواجه نصیر الدین طوسی در تجرید این راه را برای امتناع تسلسل علل طی کرده است و ما در جلد دوم اصول فلسفه آن را با بیان خاصی تشریح [کرده] و توضیح دادهایم ولی صدر المتألّهین در جلد سوم اسفار این راه را مستقیماً برای اثبات واجب طی کرده است بدون اینکه نیازی باشد که قبلًا امتناع تسلسل علل اثبات شده