مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٦٦ - معنی قضا و قدر

٢. در همین مقاله ثابت شد که سلسله هستی در هستی خود و همچنین در ضرورت وجود خود مستند به واجب الوجود میباشد (ولی مجموع جهان هستی که یک واحد است).

در تجرید و شروح آن در مبحث افعال باری، ادعا شده است که هر یک از قضا و قدر به سه معنی اطلاق شده است:

خلق

الزام و ایجاب

اعلام.

ولی به نظر میرسد که این مطلب صحیح نیست. همه مواردی که ادعا شده است که به معنی «خلق» یا «اعلام» استعمال شده است همان مفهوم «فیصله دادن و قطعی کردن» را میدهد. ادعای اینکه این کلمه مفهوم «خلق» یا «اعلام» دارد از باب اشتباه مفهوم با مصداق است و یا نوعی تأویل و توجیه کلامی است. متکلمین معمولًا هنگامی که با تعبیری در قرآن مواجه میشوند که با اصول مسلّم خودشان جور نمیآید دست به توجیه و تأویل میزنند. لزومی ندارد در این باره زیاد بحث کنیم.

بنابر این معنی قضای الهی درباره حوادث جهان این است که این حوادث از ناحیه ذات حق قطعیت و حتمیت یافتهاند، حکم قطعی حق درباره آنها چنین و یا چنان است؛ و معنی تقدیر الهی این است که اشیاء اندازه خود را از آن ناحیه کسب کردهاند؛ و چون خداوند فاعل بالعلم و بالمشیه و بالاراده است بازگشت قضا و قدر به علم و به اراده و مشیت الهیه است.

صاحب مواقف که از مشاهیر متکلمین است درباره معنی و مفهوم «قضا و قدر» میگوید:

«قضای الهی از نظر اشاعره عبارت است از اراده ازلی حق که به وجود اشیاء در ظرف خود تعلق گرفته است، و قدر الهی عبارت است از ایجاد اشیاء به وجه خاص و اندازه معین از نظر ذات و صفات.»