مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩١٣ - نکته ٢

به حس و تجربه بند است میتوان نسبت به نتایج آنها اعتماد و اطمینان به دست آورد ولی ماوراء طبیعت دارای این صفت نیست و از قلمرو حس و تجربه کنار است. پس باید گفت راهی به ماوراء طبیعت نداریم.

(٢). میگویند: چون حواس ما تنها آثاری را (محسوسات) در دنبال تأثیر ماده

جواب این است که اولًا این استدلال اگر درست باشد باید نه الهی بود و نه مادی، باید راه لا ادریون را پیش گرفت. مادیین نمیتوانند با این استدلال به نفع مسلک خود نتیجه بگیرند.

ثانیاً این خود یک استدلال عقلی محض و غیر تجربی است. اگر هیچ استدلال غیر تجربی قابل اعتماد نیست خود این استدلال نیز قابل اعتماد نیست. بدیهی است که استدلالی که شامل بیاعتباری خودش باشد قابل اعتماد نمیباشد.

ثالثاً ما در جلد دوم اصول فلسفه ثابت کردیم که هر استدلال تجربی متکی بر یک سلسله اصول عقلی خالص غیر تجربی است. اگر بنا بشود هیچ اصلی را که تجربه آن را تأیید نکرده است نپذیریم هیچ اصل تجربی را نیز نباید بپذیریم و باید یکسره راه سوفسطائیان را پیش بگیریم.

رابعاً تجربیات بشر بر حسیات استوار است. خطای حس از خطای عقل کمتر نیست. اگر عقل به واسطه خطاهای استدلال باید غیر قابل اعتماد معرفی شود، حواس نیز باید به واسطه خطاهای بیاندازهای که دارند غیر قابل اعتماد اعلام گردند.

حقیقت این است که همان طوری که خطای حواس سبب نمیشود انسان از محسوسات چشم بپوشد و به واسطه تکرار و تجربه میتوان از خطای حس پرهیز کرد، خطای برخی استدلالها نیز سبب نمیگردد که انسان به کلی از استدلال عقلی چشم بپوشد و همه را بیاعتبار اعلام نماید.

بشر با دقت و ممارست کامل و با به کار بردن احتیاط فراوان در ماده و صورت استدلال، میتواند به یک سلسله براهین عقلی یقینی غیر تجربی و غیر قابل تشکیک نائل گردد. عمده مسائل الهیات در فلسفه اسلامی با چنین براهینی اثبات میشود چنانکه بعداً خواهد آمد. و بعداً در متن مقاله نیز به این اشکال پاسخ گفته خواهد شد.