مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٦٧ - نکته ٢

و آثار آنها شمرده میشوند.

از این بیان نتیجه گرفته میشود که: «مهیات خارجی بر دو قسمند: جوهر و عرض».

آزمایش علمی چه می گوید؟

ممکن است در نتیجه گذشته روی روشی که اخیرا گروهی از دانشمندان مانند اگوست کنت [١] و جیمز [٢] و دیگران پیش گرفتهاند اشکال و خردهگیری شده گفته شود:

علوم بجز حواس و تجربه به چیز دیگر اعتماد نمیکند و ما از راه حواس، تنها به خواص و اعراض مایل میشویم. آری از راه الهام ذهنی، عدهای از خواص و اعراض را یک واحد فرض کرده و به آن نام «جوهر» و «صورت جوهری» مانند انسان، درخت و جز آنها داده و خواص را از آن آنها میشماریم و البته الهام ذهنی تا از بوته آزمایش علمی بیرون نیاید کسب اعتبار نخواهد نمود. اتفاقا آزمایش علمی نیز بجز خواص چیزی نمییابد که رسیدگی کند. انسان مثلًا در نگاه نخستین که درختی را میبیند در واقع عرض، طول، عمق، نسبتهای گوناگون دیگر، رنگهای بسیار، روشنی، تاریکیهای بیشمار حس میکند و پس از آن با وزش بادی مثلًا که همه آنها به یک سوی حرکت میکنند وحدتی در میان آنها استوار کرده و آن مجموعه را «درخت» مینامد، سپس جاهایی از این واحد را که طول و عرض و عمق جمع شدهاند «جسم» میخواند مانند جسم تنه، جسم شاخه، جسم برگ و ... و پس از آن چون برگها گاهی روی درختند و گاهی نیستند و همچنین رنگ و خواص دیگر روزی هستند و روزی نیستند، بیرون از مهیت درخت فرض میکند و در نتیجه درخت را (مجموعهای از خواص که نسبت به دیگران ثابتتر هستند) جوهر پنداشته و باقی خواص را آثار و اعراض آن میگیرد. و همچنین ما یک سلسله ادراکات که علی التّوالی از راه حواس به مغز وارد شده و همیشه مغز را اشغال نموده و به همین سبب کمیتشان تبدیل به کیفیت میگردد به نام «جوهر نفسانی» (من) پذیرفته و خواص دیگر را آثار و اعراض آن قرار میدهیم.

و خلاصه اینکه به این ترتیب موجبی از برای تقسیم مهیات به جوهر و عرض