مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٣٧ - نکته ٢

فعلیتی است که او را میخواهد ١؛ مثلًا قوه و امکان سیب که در تخم موجود است به واسطه صورت تخم حفظ شده است.

(٣). هر فعلیتی فعلیت دیگر را از خود میراند؛ مثلًا با پیدایش صورت سیب صورت تخم از میان میرود.

و از همین نتیجه دو نتیجه دیگر نیز میتوان گرفت:

---

گوناگون را میپذیرد به اصطلاح فلاسفه «ماده» نامیده میشود. هم او بود که حامل استعداد صورت بود. سخن در این است که آیا با آمدن صورت پسین صورت پیشین از میان میرود یا نه؟ باز در اینکه پس از آمدن صورت پسین دیگر صورت پیشین شأن و مقام خود را به عنوان «صورت» و معرف حقیقت و ماهیت شئ نمیتواند حفظ کند بحثی نیست زیرا اگر صورت پیشین همان مقام اول خود را حفظ کند لازم میآید شئ واحد در آن واحد دارای دو واقعیت جداگانه و دو ماهیت جداگانه بوده باشد.

اما باید ببینیم آیا صورت پیشین که از مقام خود معزول میگردد و صورت پسین جای او را میگیرد به کلی معدوم میشود و صورت جدید کاملا جدید است یا فقط از مقام خود معزول میشود اما از میان نمیرود بلکه جزء ماده شئ قرار میگیرد.

در اینجا دو نظریه است: نظریه معروف قدما نظیر ابن سینا این است که صورت پیشین به کلی معدوم میگردد مثلًا نطفه که حیوان میشود آن صورت و فعلیتی که ملاک نطفه بودن است معدوم و از نو صورت کاملا جدیدی بر ماده افاضه میشود و به اصطلاح آنچه در طبیعت رخ میدهد «خلع و لبس» است یعنی ماده جامهای را میکند و جامه دیگری که احیاناً کاملتر است میپوشد. برای ماده ممکن نیست با داشتن جامه، جامه دیگر بپوشد. اما نظریه دیگری که مورد تأیید صدرالمتألّهین است این است که صورت پیشین به کلی معدوم نمیشود بلکه فقط از مقام خود معزول میشود و دیگر «صورت» نیست و به اصطلاح آنچه در طبیعت رخ میدهد «خلع و لبس» نیست «لبس فوق لبس» است و اساساً امکان ندارد که ماده به کلی خلع صورت کند و صورت دیگری بپوشد هر چند زمانی فاصله نشود.

در متن مقاله بعداً درباره این مطلب بحث خواهد شد.

[١]. این مطلب از آنچه گذشت به خوبی فهمیده میشود. پس از آنکه ثابت شد که امکان وجود هر چیز قبل از خودش وجود دارد و ثابت شد که قوه و امکان، چیزی