مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٠ - نکته ٢

تحت این قوانین در میآیند صرفاً مخلوق خود ذهن است، ممکن است در واقع و نفس الامر قوانین دیگری بر اشیاء حکومت کند.»

بیان کانت در اینجا مفصل است. از جمله این قوانین به عقیده کانت قانون علیت و معلولیت است. کانت درباره این قانون میگوید:

«رابطه علت و معلول ساخته عقل ماست، در عالم حقیقت معلوم نیست ترتب معلول بر علت واجب باشد.»

خلاصه آنکه جز یک عده آثار متغیر و جزئی و متفرق و پراکنده که به وسیله حواس وارد ذهن میشوند آنچه ما درباره جهان خارج ادراک میکنیم به وسیله یک عده معلومات و مفاهیم و قوانینی است که ذهن ما از خود ساخته است و ما را مجبور میکند که جهان را با این اشکال و صور و تحت این قواعد و قوانین ادراک کنیم و البته کانت در اطراف این مفاهیم و این قوانین و کیفیت و منشأ و ترتیب پیدایش آنها بحثهای مفصل دارد.

مرحوم فروغی میگوید:

«حکیم مزبور (کانت) میگوید در تحقیق این مسأله من روش را از آنچه فیلسوفان دیگر داشتهاند تغییر دادم و مانند کپرنیک [١] در امر هیأت عالم عمل کردم که او دید با این فرض که ما مرکز جهان باشیم و خورشید و سیارات گرد ما بچرخند مشکلات پیش میآید، پس فرض را معکوس کرد که خورشید مرکز باشد و ما گرد او بچرخیم، دید مشکلات به خوبی حل شد. من هم دیدم تا کنون ما معتقد بودهایم که اشیاء اصلاند و ذهن ما ادراک خود را تابع حقیقت آنها میکند یعنی بر آنها منطبق مینماید؛ از این رو مشکل پیش آمده است که درباره اشیاء بیرون از ذهن چگونه با معلومات قبلی (فطری) میتوان احکام ترکیبی (احکامی که موضوع و محمول در آنها دو مفهوم مختلف هستند) ترتیب داد؟ پس من فرض کردم که ذهن ما اشیاء را بر ادراک خود منطبق میکند یعنی کاری نداریم به اینکه ادراک ذهن ما با حقیقت اشیاء مطابق هست یا نیست، چون آن را نمیتوانیم بدانیم، آنچه میدانیم این است که ما اشیاء را آنچنان در مییابیم که ادراک ذهن ما اقتضا دارد؛ پس به این روش مشکل حل شد.»