قهری و نتیجه جبری مواد جمع شده بعلاوه خاصیتهایی که هر کدام دارند و بعلاوه نظم و ارتباطی که میان آنها برقرار شده و آنها را به صورت یک دستگاه در آورده، کار معین و راه پیمایی منظم است.

نوع دیگر از راه یابی که در اشیاء مشاهده میشود آن چیزی است که گذشته و علیت فاعلی، یعنی نظم مادی، برای چنین راه یابی کافی نیست. آن نوع از راه یابی حکایت میکند از رابطه مرموزی میان شئ و آیندهاش و از علیت غائیه یعنی از یک نوع علاقه و توجه به غایت و هدف.

حرکات و اعمال یک دستگاه تا آنجا که مربوط به سازمان مادی شئ است قابل پیش بینی است، یعنی نفس سازمان مادی و تشکیلات داخلی شئ کافی است که با احاطه به آنها بتوان کارهای آن را پیش بینی کرد، زیرا میتوان رابطه تألیفی و ترکیبی مجموعه موادی که در یک دستگاه کار گذاشته شده است و عملها و عکس العملهای قهری را به دست آورد، و تا وقتی که حرکات و اعمال یک شئ در حدود عملها و عکسالعملهای طبیعی اجزاء شئ است و قابل پیش بینی است، راه یابی شئ نتیجه قطعی نظم سازمان اوست و دلیل جداگانهای به شمار نمیرود.

اما اگر رسید به مرحلهای که آن شئ کار خاصی نباید انجام دهد، بر سر دو راهی است، در عین حال آن شئ یکی از آن راهها که او را به هدف میرساند «انتخاب» میکند، اینجاست که پای هدایت نوع دوم به میان میآید. پس موجبات و مرجّحات راه یابی نوع اول در گذشته و علیت فاعلی شئ نهاده شده است، و موجبات و مرجّحات راه یابی نوع دوم در علیت غائی و آینده آن شئ نهاده شده است. در نوع اول، شئ، وجوب و ضرورت خود را از فاعل کسب میکند و در نوع دوم از غایت، هر چند به اعتباری از نظر دقیق فلسفی میان فاعل و غایت انفکاکی نیست.

اکنون ببینیم از چه راه و به چه دلیلی میتوانیم ثابت کنیم که چنین نوع هدایتی در همه موجودات و یا برخی از آنها در کار است.

مقدمتاً مطلبی را باید از قرآن کریم استفاده کنیم.

قرآن کریم ظاهراً اول کتابی است که میان نظم داخلی اشیاء و هدایت و راه یابی آنها تفکیک کرده و آنها را به صورت دو دلیل ذکر کرده است، یعنی تلویحا ثابت کرده است که راه یابی موجودات تنها معلول نظم و ساختمان مادی و داخلی آنها نیست.

در سوره طه آیه ٥٠ از زبان موسی نقل میکند: