مانند کسی که در برابر فرضیه حرکت عمومی بگوید: «اگر حرکت عمومی راست است ما باید حرکت بخوریم و بپوشیم» و مانند کشتیگیری که بگوید: «اگر نیروی الکتریسیته راست است بیاید با هم کشتی بگیریم».

دوام الفیض عن المبدء الجواد».

ثالثاً وجود شرور و اعدام در تکمیل وجود موجودات و در ایجاد حرکت و جنبش و سوق دادن آنها به کمال و صیقل دادن آنها مفید و مؤثر و شرط حتمی است « (*)».

حکما میگویند همواره حرکات طبیعی (مکانی) به دنبال حرکات قسری پدید میآیند. تا شیء با نیروی مخالف، از مقتضای طبع خود دور نشود میل به حرکت و وصول به مرکز در او پدید نمیآید. در میان مصیبتها و دردها و رنجهاست که پختگیها و تهذیبها و تکمیلها و نبوغها پیدا میشوند. اگر رنج گرسنگی و تشنگی نباشد لذت سیری و سیرابی هم نیست. اگر امکان فسق و فجور [و] پیروی از هوای نفس نباشد تقوا و عفاف هم نیست. اگر رقابتها و عداوتها نباشد تکاپو و جنبش و مسابقه هم نیست. اگر جنگ و خونریزی نباشد پیشرفت و تمدن هم نیست. اگر اختناق نباشد آزادیخواه و آزادیخواهی که مظهر جمال و کمال انسانیت است بروز نمیکند. اگر ظلمها و قساوتها نباشد عدالتها و عدالتخواهیها ارزش پیدا نمیکند. فقدانات و احتیاجات است که محرک نیروها و به فعلیت رساننده قوهها میباشند.

پس با توجه به اینکه جهان طبیعت جهان تدریج و تکامل و حرکت از نقص به کمال است و حرکت و تدرّج، ذاتی طبیعت است و با توجه به اینکه حرکتها و جنبشها و سوق به کمالها بستگی طبیعی و ذاتی دارد به همین چیزهایی که «شرور» و «بدیها» نامیده میشوند، فایده و فلسفه و مصلحت شرور و بدیها روشن میشود و معلوم میشود آنچه «شر» و «بدی» نامیده میشود از نظر جزئی و به لحاظ شیء خاص است اما با مقیاس وسیعتر و بزرگتر خیر و خوبی است نه شر و بدی.

از آنچه گذشت معلوم شد اولًا شرور عالم از قبیل نیستیها و یا از قبیل هستیهایی هستند که سبب نیستیها شدهاند و ثانیاً این شرور از خیرات تفکیک ناپذیرند و نبودن اینها مستلزم نبودن این عالم است و ثالثاً این شرور و بدیها در نظام عالم و در کمال موجودات نقش مهم و مؤثری دارند.

______________________________
(*) برای هر سه بحث مربوط به شرور، رجوع شود به کتاب عدل الهی تألیف مرتضی مطهری