١. کسانی که میگویند: «راه بحث در ماوراء طبیعت به واسطه کثرت خطا و لغزش هموار نبوده اطمینان بخش نیست، پس این راه را نباید پیمود؛ به خلاف بحث در علوم مادّیه که توأم با حس و تجربه میباشد» اگر کمی به خود بیایند خواهند فهمید که سخنی گفتهاند نسنجیده، زیرا همین سخن اینها گفتگویی است در یک نظریه غیر مادی، هرگز این سخن و نظایر آن را از آزمایشهای فیزیک و شیمی و مانند آنها استخراج نکردهاند.

همان راهنمایی که آنان را به سوی اطمینان بخش بودن بحثهای حسی تجربی هدایت کرده و آنان نیز اضطرارا (در حال جبر) پذیرفتهاند، در مورد دیگر نیز اگر هدایت کند باید بپذیرند. کاری که حس و تجربه میکند این است که حوادث و پدیدههایی به وجود آورده و یا نشان داده و در معرض قضاوت میگذارند، ولی قضاوت از آن چیز دیگری است و انسان قضاوت آن قاضی را در مورد حس و تجربه با یک حس و تجربه دیگری نپذیرفته بلکه اضطرارا و جبرا قبول نموده و قضاوت او در همه جا یکسان و بایستی است.

گذشته از این، اگر راه این بحث راه غلطی بود هرگز انسان با غریزه فطری خود متوجه آن سامان نمیشد. چگونه متصور است که یک موجود خارجی با حرکت خارجی خود به سوی هدف و آرمانی متوجه شود در حالی که نه «سوی» و نه «هدف» در خارج هیچگونه وجودی نداشته باشد.

(٢). کسانی که میگویند: «معلومات ما تنها ارزش عملی دارند زیرا ما تنها آثار حسی را آن هم از طرق حواس خود مییابیم و دلیلی بر مطابقت آنها با خارج نداریم» اگر کمی روشنتر شوند خواهند دید که:

اولًا نسبت به خارج از خود و محسوسات خود مطلقا شکاک هستند و از این روی ارزشی برای سخنی که به دیگران میگویند نیست.

و ثانیاً برای معلومات بسیاری ارزش واقعی قائل شدهاند مانند علمشان به خودشان و معلومات حسی خودشان و آنچه در دنبال معلومات حسی میآید.

و در این صورت چه مانع دارد که سخن از ماوراء طبیعت نیز از این قبیل بوده باشد؟

و ثالثاً از برای همین بحث ارزش علمی قائل شدهاند.

(٣). و کسانی که میگویند: «قانون علیت و معلولیت ساخته تداعی معانی است»

در متن بعداً به این دو اشکال پاسخ داده خواهد شد و ما نیز در همانجا توضیحاتی خواهیم داد.