مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٨٢ - نکته ٢

کم کم که به واسطه مشاهدههای بیشمار به معنی علت و معلول آشنا میشویم خواص گوناگون علیت و معلولیت پیش چشم ما جلوهگر میشود.

لقمهای را که با دست و دهان میخوریم، جامهای را که دوزنده با ابزار از پارچه بریده و میدوزد، و دری را که درودگر از چوب میسازد (مثالهایی است مسامحی)، درست است که صورتهای وجودی و شکلهای تازه که پیدا میشوند

---

(٢). نظر به اینکه در جهان ذرات، قانون علیت فرمانروایی ندارد و اوضاع گذشته و حال و آینده با یکدیگر رابطه علّی و معلولی ندارند، دانش نو وجود تقدیر و مداخله غیبی را در جهان ذرات اثبات میکند.[٣]. لازمه قانون علیت و رابطه زنجیری حوادث، امکان پیش بینیهای قطعی نسبت به آینده از روی وضع حاضر است ولی چون جهان ذرات از پیروی قانون علیت آزاد است امکان این پیش بینیها از بین رفته است. در جهان ذرات قانون علیت نمیتواند هادی و راهنمای بشر واقع شود یعنی بشر نمیتواند در جهان ذرات با اتکاء به قانون علیت پیشبینیهای قطعی بنماید؛ تنها کاری که از این لحاظ از بشر در آنجا ساخته است این است که با حساب احتمالات پیش بینیهای اجتماعی بنماید.[٤]. قانون علیت منافی با آزادی و اختیار انسان است ولی با باطل شناختن قانون علیت، موضوع اختیار انسان نیز ثابت میشود.

خواننده محترم اگر با اصول فلسفی ما کاملًا آشنا باشد خوب متوجه میشود که از چهار مطلب فوق که همه جنبه نظری و استنباطی دارد- به استثنای قسمتی از بند ٣ که جنبه علمی تجربی دارد- هیچیک قابل قبول نیست. ما نمیخواهیم مشاهدات تجربی دانشمندان بزرگ و نوابغ جهان فیزیک را منکر شویم و هم نمیتوانیم، ولی چیزی که میخواهیم و میتوانیم این است که استنباطات فلسفی این دانشمندان را مورد انتقاد قرار دهیم. یکی از مخاطرات بزرگ این است که یک قانون مربوط به فن مخصوصی را بخواهیم با ابزار و وسائل مخصوص فن دیگر رد یا اثبات کنیم. همان طوری که عمل غالب قدما که مسائل طبیعیات را احیاناً میخواستند با اصول فلسفی نفی یا اثبات کنند مخاطراتی را در برداشت و حداقل این بود که علم را متوقف میکرد، راهی که برخی از دانشمندان جدید پیش گرفتهاند و میخواهند فلسفه را نیز