مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٧٤ - نکته ٢

فعلی را انجام دهند و یا یک فاعل چندین فعل به وجود آورد، ولی باید باریک بینی نموده و فهمید که در صورت اوّلی مجموع چندین فاعل یک فاعل را تشکیل

---

همانا «اصل سنخیت علّی و معلولی» است و واضح است که اگر بنا بشود خود این اصل نیز با تجربه ثابت شود مستلزم دور است (مقاله ٥) و ثانیا قوانین تجربی به طور کلی قطعیت ندارد زیرا زمینه تجربه کامل که بشر بتواند جمیع عوامل دخیله را تحت نظر بگیرد تقریبا غیر میسر است و لهذا قوانین تجربی متوالیا نقض میشود و تجربیات بعدی نقض تجربیات قبلی را روشن میکند و اگر ما صرفاً تجربیات گذشته را در مورد «اصل سنخیت» ملاک قرار دهیم تجربیات جدید علمی بشر در عالم ذرات که مینمایاند طبیعت جریان متحد الشکلی را طی نمیکند آن را نقض میکند چنانکه عن قریب بیان خواهیم کرد.

دلیل عقلی و قیاسی

این راه متکی به تحلیل عقلانی حقیقت علیت و معلولیت است. ما قبلًا دیدیم که علیت و معلولیت مستلزم ارتباط و پیوستگی دو چیز است که ما نام یکی را «علت» و نام دیگری را «معلول» گذاشتهایم و اگر دو موجود را فرض کنیم که با یکدیگر بیگانه و متباین محض باشند معنا ندارد که یکی را «علت» و دیگری را «معلول» بدانیم، و از طرفی میدانیم که رابطه علت و معلول از نوع وجود دادن و وجود یافتن است یعنی از دو موجودی که یکی وجود دهنده دیگری است و آن دیگری وجود یافته از ناحیه اوست مفهوم «علیت و معلولیت» انتزاع میشود. از طرف دیگر قبلًا ثابت کردیم که ارتباط و پیوستگی معلول به علت، مغایر با واقعیت معلول نیست یعنی واقعیت معلول عین ارتباط و اضافه است نه چیزی که دارای ارتباط و اضافه است.

یک مقدمه دیگر که به این سه مقدمه علاوه شود مطلب کاملا روشن میشود و آن مقدمه این است: حقایق معلوله که عین اضافه و ارتباط هستند به این نحو است که هر معلولی عین اضافه به علتی خاص است وگرنه اضافه و ارتباط مطلق و بلا طرف معنا ندارد، و اختلاف معلولات با یکدیگر در عین اینکه در اصل اضافی بودن و رابطی بودن با یکدیگر شریکند در این است که هر معلولی هویتش انتساب و ارتباط با علتی خاص