مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٢٨ - نکته ٢

قول دیگر روی اساس نفی این ضرورت مبنی نیست) و یا افعال انسان صد در صد در تحت تأثیر اراده بوده و هیچ گونه استنادی به فاعل دیگر و علتی دیگر ندارد و انسان در افعال خود از قید علت خارج

دسته دیگر از متکلمین «معتزله» هستند. عقیده این دسته درست نقطه مقابل عقیده اشاعره است. به عقیده معتزله اراده خداوند دخالتی در حوادث این جهان ندارد. دخالت اراده خداوند صرفاً همین قدر است که ابتدا این جهان را تکوین کرده است. جهان بعد از آنکه با اراده ذات باری تکوین یافت به حسب طبع خود گردش و جریانی دارد و حوادثی که به تدریج پدید میآید مقتضای طبع خود جهان است عیناً مانند کارخانهای که به وسیله یک نفر مهندس تأسیس میشود. دخالت آن مهندس فقط در به کار انداختن ابتدائی آن کارخانه است ولی بعد از آنکه کارخانه تأسیس و ایجاد شد به حسب طبع خود کار میکند و اراده مهندس در جریان و ادامه کار این کارخانه دخالت ندارد. بنابراین جهان پس از آنکه از طرف ذات باری خلقت یافت و تأسیس شد به خود واگذاشته و «تفویض» شده. انسان نیز یکی از موجودات این جهان است و به خود واگذاشته و تفویض شده، افعال وی کاملًا از دخالت اراده ذات باری آزاد است. این نظریه را از این جهت «نظریه تفویضی» میگویند.

در مقابل این دو نظریه نظر سومی ابراز شده و هر دو نظریه بالا را تخطئه و تکذیب کرده است. آن نظر این است که «نه جبر است و نه تفویض، بلکه امری است بین امرین» یعنی نه این است که افعال انسان یا سایر حوادث جهان مستقیماً و بلاواسطه ناشی از اراده ذات باری باشد و رابطه سببی و مسببی بین اشیاء منقطع باشد، و نه این است که جهان و انسان به خود واگذاشته شده است، بلکه در حوادث جهان و انسان، هم علل و اسباب نزدیک دخالت دارند و هم اراده ذات باری که «علة العلل» است.

این نظر اولین بار از طرف پیشوایان دین ابراز شده و بعداً که محققین حکمای الهی با موازین دقیق عقلی منطقی در این مسأله فلسفی غور کردند حکم عقل را نیز با این نظر که از منبع وحی سرچشمه میگیرد موافق یافتند. تفصیل این مطلب را از مقاله ١٤ باید جستجو کرد.