مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٩٤ - نکته ٢
حرکت بیعائق هیچگاه پیدا نمیشود برای اینکه فرض یک جسم تنها در جهان هستی با فرض حرکت مکانی که تبدل تدریجی نسبت جسم به خارج از خود
حرکت غلط بماند. شاید شخصیت ارسطو که مدتهای مدید مقتدرترین مقام علمی را در اروپا داشت علت اساسی پایداری این تصور غلط و الهامی بوده باشد. در کتاب مکانیکی که منسوب به اوست و دو هزار سال از عمرش میگذرد چنین میخوانیم:
«جسم متحرک موقعی به حالت سکون درمیآید که قوهای که آن را در امتداد خود به حرکت واداشته است نتواند دیگر تأثیر کند و آن را براند». اکتشاف روش استدلال علمی و به کار انداختن آن به وسیله گالیله یکی از بزرگترین پیشرفتهای فکر بشر است و آغاز حقیقی علم فیزیک را باید از همان موقع دانست ... حال ببینیم آیا در مسأله حرکت به راستی ندای ضمیر، ما را به اشتباه انداخته است؟ فرض کنیم کسی که در امتداد جاده صافی ارّابه دستی را به جلو میراند ناگهان از راندن آن دست بدارد. ارّابه پیش از آنکه بایستد مدتی طی مسافت میکند. از خود بپرسیم چگونه ممکن است این مسافت را زیادتر کرد؟ این کار چندین راه دارد که از جمله روغن زدن چرخها و صافتر بودن جاده است و هر چه روغن زنی چرخها بهتر و جاده هموارتر باشد مسافتی که آن ارّابه پس از قطع عمل راندن پیش میرود افزونتر خواهد شد. بسیار خوب، ببینیم روغن زدن چرخها و هموارتر بودن جاده چه اثری دارد؟ اثر آنها فقط این است که تأثیرات خارجی کمتر و کوچکتر شده و آن عاملی که «اصطکاک» نام دارد هم در چرخها و هم در میان چرخها و زمین جاده نقصان پذیرفته است. اینکه میگوییم، یک تعبیر و تفسیر نظری درباره حادثهای است که مشهود افتاده و البته این طرز تعبیر کاملا احتمالی است. یک قدم مهمتر که برداریم مفتاح حقیقی معما را به دست میآوریم. فرض کنیم راهی باشد در کمال صافی و چرخهایی که هیچ مالش و اصطکاک نداشته باشد؛ در این صورت هیچ چیز باعث ایستادن ارابه نمیشود و برای همیشه به سیر خود ادامه خواهد داد. این نتیجه به وسیله تفکر درباره تجربه خیالی به دست آمد و چون غیر ممکن است که چنین راه و چنین چرخهایی در اختیار ما باشد به این تجربه خیالی هم هرگز نمیتوان جامه عمل پوشانید. این آزمایش خیالی همان کلید رمزی است که شالوده تمام قوانین مکانیکی مربوط به حرکت را میسازد. از مقایسه این دو طریقه تفکر درباره مسأله حرکت میتوان گفت نتیجه طرز تصور الهامی عبارت از این است که هر چه مؤثر قویتر باشد سرعت زیادتر میشود و به این ترتیب از روی سرعت میتوان دریافت که آیا نیروهای خارجی در سرعت تأثیر دارند یا ندارند؟ با کلید جدیدی که گالیله