مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٣٣ - نکته ٢

بقای وی در بقای نتیجه ضرور میباشد که اگر چنانچه نتیجه دهنده از میان برود از میان رفتن نتیجه ضروری است.

---

مانند مثالهای فوق؛ ولی «بدیهی ثانوی» آن است که تنها عرضه شدن تصور موضوع و محمول برای حکم کردن ذهن کافی نیست و هر چند احتیاجی به جستجوی حد اوسط و تشکیل قیاس نیست ولی مداخله احساس یا تجربه برای ادراک رابطه موضوع و محمول لازم است، مانند جمیع مسائل تجربی.

اما همان طوری که محققین منطق تعقلی تصریح کردهاند در حقیقت «بدیهیات ثانویه» بدیهی نیستند و نظری هستند زیرا به عقیده تعقلیون تمام قضایای تجربی- به بیانی که بعداً گفته خواهد شد- یک نوع اتکائی به بدیهیات اولیه دارند، پس بدیهی حقیقی منحصر است به بدیهی اولی و ما بعد از این هر وقت بدیهی یا اصول و مبادی عقلی بگوییم منظور همان «بدیهیات اولیه» است.

منطق تعقلی مدعی است که ممکن است ذهن این بدیهیات را پایه و مبنا قرار دهد و از روی آنها قضایای مجهوله نظری را کسب کند و به اصطلاح به استنتاج (( و استدلال عقلی بپردازد. در استدلال عقلی معمولًا ذهن از احکام کلیتر به احکام جزئیتر نائل میشود.

منطق تعقلی مدعی است که نه تنها چنین احکام بدیهی اولی داریم و از روی آنها استنتاج و استدلال میکنیم و از کلی به جزئی پی میبریم بلکه در قضایای تجربی خود نیز که با نظر سطحی، شخص میپندارد مشاهده و استقراء و آزمایش یگانه عامل به وجود آوردن آن قضایاست همین اصول و مبادی عقلی مداخله دارند و اگر مداخله آنها نباشد هیچ علم تجربی صورت قانون کلی پیدا نمیکند.

نظریه منطق تعقلی شامل سه قسمت اساسی زیر است:

الف. پارهای از احکام ذهنی بدیهی اولیاند یعنی صرف عرضه شدن تصور موضوع و تصور محمول برای حکم ذهن در مورد آنها کافی است و ذهن آن احکام خود را مدیون هیچ تجربه و مقدمه و واسطهای نیست (بدیهیات اولیه تصدیقیه).

ب. ممکن است ذهن همان احکام بدیهی اولی را پایه و مبنا قرار دهد و با روش استنتاج و قیاس عقلی نتایج تازه به دست آورد و باز آن نتایج به دست آمده را پایه و مبنا برای نتایج جدید قرار دهد و به همین ترتیب ...