مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٢٩ - نکته ٢

همه جا روشنتر است. ما هیچگاه نمیتوانیم بسیاری از مسائل این علوم را به ثبوت برسانیم جز اینکه پیش از آن، مسائل زیاد دیگری را به ثبوت رسانده باشیم.

و اما تجزیه و ترکیب تصدیقی عبارت است از عمل مخصوص استدلال و استنتاج با ترتیبهای مخصوص که مبحث «قیاس» منطق عهدهدار بیان آنهاست.

حکما استعداد مخصوص ذهن را برای تجزیه و ترکیب ذهنی «قوه متصرّفه» میخوانند و قوه متصرفه را هنگامی که آزادانه در میان محسوسات جزئی یا صور خیالیه (دو قسم اول) عمل میکند به نام مخصوص «قوه متخیله» و هنگامی که به منظور تحقیق واقع و نفس الامر در میان معانی معقوله (قسم سوم) عمل میکند به نام مخصوص «قوه مفکره» میخوانند.

همان طوری که گفته شد «قوه متخیله» در عمل خود آزاد است و هر صورتی را به هر نحو که بخواهد و تمایلات نفسانی ایجاب کند فصل و وصل میکند ولی «قوه مفکره» آن آزادی را ندارد بلکه همواره از قانون معین پیروی میکند یعنی میبایست طوری در معقولات تصرف کند که با واقع و نفسالامر مطابقت داشته باشد؛ و از این جهت است که تجزیه و ترکیبهای حسی و خیالی ارزش منطقی ندارد ولی تجزیه و ترکیبهای عقلی که با نیروی مفکره صورت میگیرد ارزش منطقی دارد و همین تجزیه و ترکیب عقلی است که در منطق به نام مخصوص «تحلیل و ترکیب» خوانده میشود.

پس «تحلیل و ترکیب» یعنی تجزیه و ترکیب عقلی که با نیروی قوه مفکره صورت میگیرد و ارزش منطقی دارد. ارسطو در منطق خویش باب قیاس را به عنوان «تحلیل (آنالوطیقا- آنالیتیک ((( اول» و باب حد و برهان را به عنوان «تحلیل دوم» نامیده است.

گفتیم که «تجزیه و ترکیب» یا عملی است یا نظری (ذهنی) و تجزیه و ترکیب عملی مهمترین شرط لازم کشف رموز و به دست آوردن قوانین طبیعت است و از اقسام تجزیه و ترکیبهای ذهنی تنها تجزیه و ترکیب عقلی است که ارزش منطقی دارد و در اصطلاح منطق تعقلی به نام مخصوص «تحلیل و ترکیب» خوانده میشود. در اینجا این سؤال پیش میآید که ذهن چگونه قدرت دارد که معانی را به طور منطقی