مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٠٠ - نکته ٢

و پس از این مرحله قوه مدرکه شروع میکند به ادراک مفردات و نسب و ترکیب و تجزیه محسوسات و متخیلات، و البته بیان تفصیلی آنها از توانایی ما بیرون است

در باب علیت و معلولیت و اقسام آن مسائل زیادی هست از قبیل اینکه: آیا علیت و معلولیت واقعیت دارد و نظام هستی نظام علّی و معلولی است یا نه؟ آیا ترتب معلول بر علت، ضروری و تخلف آن ممتنع است یا نه؟ آیا شرط است که علت و معلول همزمان باشند یا نه؟ آشنایان به فلسفه و علوم جدید و قدیم میدانند که این مسائل و یک سلسله مسائل دیگر مربوط به مسأله علیت و معلولیت همواره در تاریخ فلسفه و علوم در درجه اول اهمیت قرار داشته و دارد. در این سلسله مقالات یک مقاله مستقل (مقاله ٩) به آن اختصاص داده شده است.

آنچه مربوط به این مقاله است این است که تصور علیت و معلولیت ابتدا از چه راه و از چه مجرایی برای ذهن حاصل میشود؟

در اینجا سه نظریه است: نظریه عقلی، نظریه حسی، نظریهای که در این مقاله اتخاذ شده است.

نظریه عقلی

چنانکه مکرر گفته شده است عقلیون معتقد به فطری بودن و خاصیت ذاتی بودن یک رشته از معقولات هستند و ما در صدر مقاله بطلان این نظریه را به طور کلی روشن کردیم و ثابت کردیم که تصور هیچ چیز بدون اینکه قوه مدرکه واقعیت آن شئ را به نحوی از انحاء بیابد ممکن نیست حاصل شود و ذهن انسان در ابتدا لوح بی نقشی است و همه این نقشها و تصورات از راه برخورد قوه مدرکه با واقعیتی از واقعیات عارض ذهن میشوند. علیهذا این نظریه در هیچ موردی قابل قبول نیست و لزومی ندارد که آنچه بالخصوص در این مورد گفته شده نقل و انتقاد کنیم. از کسانی که علیت و معلولیت را جزء معقولات فطری میدانند و بیانات خاصی در این مورد دارد «کانت» است. وی علیت و معلولیت را یکی از معقولات دوازده گانه خویش که همه به