خانه نیز بی صدا باز شد و این دو صفت نیز از اوصاف عمومی دزد است، پس حکم کردیم که «دزد به خانه آمد» و در حقیقت دیده بودیم که کسی بلند قامت و پر موی و سیاه پوش به خانه آمد (و این حکم صواب است) و حکم کردیم که این اوصاف متحد با اوصاف دزد است، یعنی دزد و برادر یکی است، یعنی در مشخصات (و این حکم نیز صواب است) و پس از آن به نیروی همین قوه که دزد و برادر را یکی کرده بود، در مورد قضیه که دیده بودیم کسی بلند قامت و پر موی و سیاه پوش به خانه آمد اینچنین گفتیم: «دزد به خانه آمد» و این حکم نیز از همین قوه، صواب است ولی اگر مقایسه با مشاهده حس بشود خطا خواهد بود.

و همچنین در جایی که غیر محمول را به جای محمول گذاشتیم حال از همان قرار است؛ مثلًا در مثال بالا «موضوع» حقیقتاً دزد بوده ولی از راه خانه تا دم در خانه آمده و گذشته و ما اشتباهاً گفتیم داخل خانه شد و در حقیقت حرکت در راه و رسیدن به دم در را دیده بودیم که مشترک فیه «دخول» و «مرور» میباشد، و این حکم صواب است، پس از آن گفتیم رسیدن به دم در «مرور» است و با «دخول» اتحاد دارد، و این حکم نیز صواب است، پس از یکی کردن دخول و مرور «دخول» را به جای «مرور» گذاشتیم، و این حکم نیز صواب است ولی در عرصه فعالیت این قوه (خیال) که دو تا را یکی کرده بود نه در عرصه حکم حس.

مثال دیگر:

مادیین میگویند «خدا موجود نیست» و این سخن خطاست ولی معنای تحلیلی این سخن که در ته دل گوینده میباشد صواب است زیرا گوینده این سخن یا «خدا» را به معنایی تفسیر کرده که جز حقیقت است (مانند موجود جانشین علل مادیه مجهوله و نظایر آن) و یا «موجود» را به معنایی گرفته که با حقیقت خدا هم نمیسازد چنانکه میگویند «ماده موجود» یا «موجود ماده به اضافه زمان و مکان»، و پس از تحلیل به دست میآید که گویندگان این سخن در تطبیق معنای خیالی صواب خود به واقعیت خارج که الهیین میگویند خطا مینمایند.

پس در مورد هر ادراک نا صواب و فکر فاسد، به ترتیبی که ذکر شد، باید نقطه حقیقی را- که به اصطلاح فلسفی مورد «انتقال ما بالعرض مکان ما بالذات» یعنی تطبیق حکم صواب قوهای به مورد حکم صواب قوه دیگری است- به دست آورده و فهمید که هیچ ادراکی نمیتواند خطای مطلق بوده باشد و در جهان هستی به حسب حقیقت خطایی پیدا شود، بلکه پیوسته فکر اصلی و ادراک حقیقی در مورد خطا صواب میباشد.

بر حرف هیچکس منه انگشت اعتراض		آن نیست کلک صنع که خط خطا کشد