مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦١ - نکته ٢

استدلال باشند و اگر طرف به هیچ اصلی اذعان نداشته باشد و برای هر مقدمه دلیل بخواهد، تا بینهایت پیش خواهد رفت و قهراً حصول نتیجه غیر میسر خواهد بود.

یکی از مادیین در مقام رد سفسطه ایده آلیستها، برای اثبات وجود عالم خارج، به فرضیه لاپلاس و اینکه زمین از خورشید جدا شده و سالها در حال التهاب بوده و پس از میلیونها سال موجودات زنده و از آن جمله انسانها و از آن جمله شخص ایده آلیست که همه چیز را ذهنی میداند [پدید آمدهاند] متمسک شده و این را استدلال قاطعی در رد سفسطه ایده آلیستها پنداشته است.

واضح است که این گونه استدلالات در رد کسی که خورشید و زمین و انسانهای روی زمین و بالاخره همه جهان را صور ذهنی و بیواقعیت میداند و اساساً علم و فلسفه را بیمعنی میشمارد چقدر بیهوده است.

در متن این مقاله که کیفیت وقوع خطا بررسی شده منظور اقامه دلیل بر رد مدعای سوفسطائیان نیست بلکه منظور جواب شبههای است (شبهه ٢ از شبهات مقاله ٢) که در باب کاشفیت علم و خطای قوای ادراکی ایراد نمودهاند.

در متن این مقاله بررسی شده که هیچ علمی بیمکشوف نیست و هیچگاه قوای ادراک کننده در کار خود اشتباه نمیکنند، منشأ وقوع خطاها و اشتباهات چیز دیگری است که شرح داده شده است.

٢. میزان تشخیص حقیقت از خطا چیست؟

از یک سلسله حقایق مسلّمه که ذهن ما آنها را در کمال بداهت و روشنی مییابد بگذریم به مسائل دیگری برمیخوریم که بر ما روشن نیست و باید آنها را از طریق فکری و استدلالی کشف کنیم و همچنانکه وجود یک سلسله حقایق مسلّمه بر ما مسلّم است این مطلب نیز مسلّم است که بشر گاهی در کوششهای علمی و استدلالی خود خطا میکند و به غلط میافتد. پس باید دید وسیلهای برای تشخیص صحیح از سقیم و حقیقت از خطا هست یا نه، و آن وسیله چیست؟

مقیاس و معیار تشخیص حقیقت از خطا «منطق» نامیده میشود. معروفترین و شاید قدیمیترین اسلوبهای منطقی همان است که ارسطو موفق به جمع و تدوین آنها شده. در تحول جدید اروپا منطق ارسطو مورد اعتراض و انتقاد دانشمندان قرار گرفته