دبستانند، و در جنب همّت بلندش ارباب همم متعاليه در شمار دريوزه‌كنان، صاحب شكوهى كه فتنه از بيم سياستش گريزان است، و از صيت عدالتش در مهد امن و امان، اگر گردون [گردان‌] با آن ديده‌هاى فراوان در طلب نظيرش در قرنهاى بيشمار سير نمايد جز در آينه خيال نخواهد ديد، و اگر وهم تيز رفتار در قرون بسيار براى وصول به ادنى پايه رفعت و شوكتش تكاپو نمايد به آن نخواهد رسيد، يعنى شاهزاده فلك شوكت، مرّيخ مهابت، مشترى سعادت، كيوان رفعت، اقدس ارفع والا، محمد ولى ميرزا، ادام اللّه شوكته فى ظلّ والده، ما طلع نجم فى السّماء- حكم مطاع به اين تهيدست متاع دانش رسيد كه بايد كتابى، به لغت فارسى، نوشته شود كه مشتمل باشد بر اشرف فنون حكمت، كه عبارت است از فنّ الهى و فنّ طبيعى، به نحوى كه مبتدى از آن بهره‌مند تواند بود و منتهى را به سر منزل اذعان و حصول اطمينان راه تواند نمود، شبيه به شرحى كه وارث علوم فضلاى سابقين و محيى رسوم حكماى الهييّن، جامع سعادتين علم و عرفان، و صاحب منزلتين كشف و برهان، مظهر اسرار حكماى راسخين، و مقتبس انوار آثار ائمّه طاهرين، صلوات اللّه عليهم اجمعين، محمّد بن ابراهيم، الشّهير بصدر الدّين، جزاه اللّه خيرا عن الطّالبين و قدّس روحه فى زمرة المقدّسين، به لغت عربى بر هدايه اثيريّه نوشته است، امتثالا لأمره المطاع، با عدم استطاعت و قلّت بضاعت، در آن امر كه سرمايه‌داران متاع دانش را [٣] به دشوارى ميسّر مى‌گردد شروع نمود، و من اللّه الإعانة و التّوفيق. و آن را به مرآت الأكوان موسوم گردانيد، و اساس آن را بر مقدّمه و دو فن و خاتمه طرح انداخت. و اميدوارى از الطاف بارى آن است كه به نحوى كه در آينه خيال مصوّر است بر منصّه ظهور جلوه نمايد. فأقول: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي، وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي، وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي. (طه: ٢٧) فإنّك وليّى و ناصرى و بيدك أزمّة الحقّ و الصّدق.

مقدمه در تعريف حكمت و تقسيم آن به الهى و رياضى و طبيعى‌

ببايد دانست كه حكمت كمالى است مستند به شناسايى حقايق موجودات به نحو واقع در نفس الأمر، و حكم بر وجود آنها از روى جزم و يقين نه به ظنّ و تخمين، خواه آن شناسايى و حكم بالفعل حاصل باشند، و خواه به وجود ملكه راسخه باشند كه در تحصيل آنها به تجشّم‌