از آن مستفاد نمى‌گردد حيثيّت فعليّت نيز از آن مستفاد مى‌گردد يك چيز دو حيثيّت مختلف به حسب ذات را مبدأ خواهد بود. پس هرگاه براى چيزى حيثيّت قوّه و حيثيّت فعل بوده باشد، بايد كه مبدأ اين دو حيثيّت در ذات آن باشد. پس بايد كه براى اتّصال حادث در جسم امرى باشد كه به آن بالقوّه باشد و آن هيولى است، و امرى ديگر باشد كه به آن بالفعل باشد و آن صورت جسميّه است، و جسم مركّب است از اين دو.

بحث دوم: آنكه اين دليل منقوض است به نفس انسانى، كه از حيثيّت ماهيّت بالفعل است و براى آن قوّه قبول معقولات نيز هست، بلكه منقوض است به هر جوهر مجردى كه مدبّر جسمى باشد به مباشرت و تحريك، خواه انسانى باشد و خواه سماوى، زيرا كه به حسب ذات جوهر صورى‌اند و قوّه قبول تغيّرات و انفعالات و سنوح ارادات و تصوّرات در آنها هست.

و وجه دفعش: آن است كه نفس انسانى مثلا، اگر چه به حسب ذات مجرّد است، لكن به حسب فعل مادّى است. و چنانكه مى‌تواند كه يك چيز به دو اعتبار جوهر و عرض باشد، همچنين مى‌تواند كه به دو اعتبار مجرّد و مادّى باشد. و حيثيّت فعليّت نفس كه به حسب ذات آن است مستند است به جاعل تام. و حيثيّت قوّه بودن آن از جهت افاعيل آن است كه موقوف است بر تهيّؤ مادّه‌اى كه آلت صدور آن افعال است. و سرّ در اين مسأله آن است كه نفس در اوّل تكوّن در غايت قصور و ضعف است و با بساطت دو حيثيّت عقلى در او هست كه نسبت آن دو حيثيّت به نفس مثل نسبت جنس و فصل است به نوع بسيط. پس از آن حيثيّت كه صادر از مبدأ فيّاضى است كه من جميع الوجوه بالفعل است به حسب ذات موجود است و از حيثيّت وجود حدوثيش به مادّه متعلّق است. پس در اوّل نشو قاصر از رتبه كمال و محتاج است به استكمال به آنچه [٥١] او را كامل گرداند از عوارضى كه محتاجند به مادّه‌اى كه حامل قوّه حصول و تجدّد آنها باشد. پس جهت افتقار و حامل قوّه استعداد آن همان مادّه است كه به آن تعلّق دارد، و جهت وجود و فعليّت آن نفس ذات او است كه از جواد محض افاضه شده است.

و از اين بيان مى‌توان فهميد كه جميع جهات فعليّت و تمام و كمال راجع است به قيّوم واجب تعالى شأنه، و جهات قوّه و عدم راجع است به هيولى. و به اين اصل مندفع مى‌شود