زيرا كه جواب مى‌گوييم، آنچه را كه شيخ اشراق گفته است. كه اين امور، يعنى دفعة، و تدريج، و امثال آنها، به اعانت حس بديهى‌اند، و اگر چه معرفت آنها به حدود محتاج است به مقوّمات ذاتيّه آنها از زمان، و آن، و حركت. پس حقيقت حركت را تعريف كردن به اين امور جايز خواهد بود. و بعد از آن مى‌توان حركت را وسيله معرفت «زمان» و «آن» قرار داد. پس دور نخواهد بود. و همچنين در بسيارى از امور اين حالت بهم مى‌رسد كه در انيّت [ظاهر] و در ماهيّت خفى‌اند.

و لكن قدما التفات به اين تعريف نكرده‌اند و گفته‌اند كه مشتمل است بر دور خفى، زيرا كه در اين امور انطباق بر امرى ممتدّ تدريجىّ الحصول ضرور است؛ و گفته‌اند كه حركت ممكن الحصول است و هر چه حصولش براى چيزى ممكن است حصولش كمال آن چيز است، پس حركت كمال متحرّك است، و لكن از ساير كمالات ممتاز است، به اينكه براى آن حقيقتى وراى تأدّى به غير و سكون آن نيست.

پس بايد كه براى «آن» دو خاصّيّت باشد: يكى آنكه در آنجا مطلوبى ممكن الحصول باشد كه توجّه به سوى آن مطلوب باشد، و ديگر آنكه آن توجّه مادام كه موجود است چيزى از آن بالقوّه باشد، زيرا كه متحرّك متحرّك بالفعل در حالى مى‌باشد كه به مقصود نرسيده باشد. و مادام كه به مقصود نرسيده است [٩٧] چيزى از آن بالقوّه خواهد بود، پس هويّت حركت متعلّق است به آنكه چيزى بالقوّه باشد و به اينكه مقصود از حركت بالفعل حاصل نباشد.

و در ساير كمالات اين دو خاصّيّت موجود نيست. مثلا، چيزى كه بالقوّه مربّع باشد و بالفعل مربّع شود حصول مربعيّت از آن حيثيّت كه مربعيّت است اقتضاى استعقاب چيزى نمى‌كند، و در نزد حصول چيزى از آن بالقوّه نمى‌ماند.

پس مى‌گوييم كه هر گاه جسمى در مكانى باشد و حصولش در مكان ديگر ممكن باشد، در آن دو امكان موجود خواهد بود: يكى امكان حصول در آن مكان و ديگر امكان توجّه به سوى آن چيز. و پيش از اين مذكور شد كه هر چه ممكن الحصول است حصولش كمال است، پس توجّه به آن مطلوب كمال خواهد بود و مقدّم است بر حصول مطلوب، و إلّا وصول به مطلوب بر سبيل تدريج نخواهد بود. پس توجّه كمال است براى چيزى كه بالقوّه‌