و فرقه‌اى ديگر مى‌گويند كه جزء حارّى نمى‌باشد كه در آن حاملى و محمولى باشد، به اين معنى كه جوهرى باشد و حرارتى كه آن جوهر حامل آن حرارت باشد، بلكه حرارت بنفسها موجود است و جوهر [٢٨٤] بنفسها موجود ديگر.

و فرقه‌اى ديگر كون را تجويز مى‌نمايند و استحاله را انكار مى‌كنند.

و گروهى ديگر هستند كه استحاله را جايز مى‌دانند و كون را انكار مى‌كنند. و بيشتر اين گروه آن كسانند كه عناصر را در اصل عنصر واحد مى‌دانند، ماء يا نار يا هوا يا چيزى متوسّط ميان نار و هوا. پس اگر عنصر را نار دانند مى‌گويند كه عناصر ديگر به تكاثف آن حاصل مى‌گردد به حسب مراتب تكاثف، و اگر غير نار دانند هم به تخلخل و هم به تكاثف حاصل مى‌گردد. و در هيچ يك صورت عنصر اصل مرتفع نمى‌گردد، بلكه مثل ارض كه از نار حاصل شده است همان نار متكاثف است.

و كمتر اين گروه آن كسانند كه براى عناصر بيشتر از يك اصل ثابت مى‌كنند و مى‌گويند كه اصل آن ارض و نار است يا ارض و ماء است و يا ارض و هوا و نار است، و ماء در نزد صاحب اين مذهب هواست كه متكاثف شده است.

و بالجمله منكرين كون و فساد بسيارند و سخنان ايشان در كتب مبسوط مذكور است.

و شيخ در شفا بيشتر آنها را با ادلّه‌اى كه هر يك بر مذهب خود اقامه نموده‌اند ذكر كرده است و راه فساد هر يك را جدا جدا ظاهر ساخته است. و نقل همه آنها به طول مى‌انجامد، و هر كه طالب آن باشد به آن كتاب رجوع نمايد. [١]

فصل چهارم در ذكر اقسام كون و فساد كه به حسب مشاهده معلوم است‌

بدان كه اقسام محتمله حاصله از انقلاب هر يك از عناصر به سه عنصر ديگر دوازده است، و شش قسم از آنها انقلاب هر يك از دو عنصر متلاصق است به ديگرى، و چهار قسم از آنها انقلاب هر يك از متباعدين به يك واسطه است به ديگرى، و دو قسم آن انقلاب هر يك از متباعدين به دو واسطه است به ديگرى. و مشهور اين است كه شش قسم متكوّن‌

[١] . ابن سينا، الشفاء، الطبيعيات، الكون و الفساد، ص ٧٧- ٨٥.