پس تعريف حركت اين خواهد بود كه «كمال أوّل لما هو بالقوّة من حيث هو بالقوّة»، و اين تعريف از ارسطو است. و افلاطون در تعريف حركت گفته است كه «خروج از مساوات است». و فيثاغورس گفته است كه «عبارت از غيريّت است»، و شيخ رئيس در شفا اين دو تعريف مزيّف شمرده است. و عارف فاضل شيرازى هر دو تعريف را صحيح دانسته است و راجع ساخته است به تعريف ارسطو، به نوعى از تأويل، كه ذكرش مناسب اين مقام نيست. [١] و در اين مقام شك مشهورى هست. و: «آن شك اين است كه حصول تغيّر در چيزى يا به حدوث چيزى است در آن يا به زوال چيزى از آن، و بدون حصول يكى از اين دو امر تغيّر و تبدّل حاصل نمى‌تواند شد. پس اگر به حدوث چيزى در آن باشد بايد كه آن چيز معدوم باشد و موجود گردد. پس ناچار براى وجودش ابتدايى خواهد بود و بايد كه آن ابتداء منقسم نباشد، [٩٨] و إلّا قسمى از آن ابتدا خواهد بود. و آنچه حادث مى‌گردد اگر تمامش در ابتداء حاصل مى‌شود به نحوى كه چيزى از آن در قوّه باقى نماند دفعىّ الحصول خواهد بود نه تدريجى، و اگر چيزى از آن در قوّه باقى ماند، پس اگر آنچه باقى مانده است عين موجود است لازم مى‌آيد كه شى‌ء واحد در يك حال هم موجود باشد و هم معدوم. و اگر غير آن است آنچه در ابتدا حاصل شده است بتمامه حاصل است و آنچه حاصل نشده است بتمامه معدوم. پس شى‌ء واحد كه براى آن حصول تدريجى بوده باشد بهم نرسيد.

و حاصل شك آن است كه شى‌ء احدىّ الذّات تدريجى الحدوث نمى‌تواند بود، و هر چه براى آن اجزاء بسيار باشد مى‌تواند كه بتدريج حاصل شود، به اين معنى كه هر جزئى از آن در وقتى ديگر حادث گردد و فى الحقيقه هر چه حادث مى‌شود بتمامه حادث مى‌شود و هر چه معدوم است بتمامه معدوم است.» [٢] و سيّد فاضل ملقّب به داماد از اين جواب داده است كه: «وجود شى‌ء در «آن» غير وجود آن است در زمان. و مى‌تواند بود كه چيزى در زمان موجود باشد و در آن نه خودش‌

[١] . صدر الدين شيرازى، الأسفار، ج ٥، صص ٢٢- ٢٤.

[٢] . فخر الدين رازى، المباحث المشرقية، ج ١، صص ٥٤٩- ٥٥٠. و الاسفار، ج ٣، ص ٢٧.