و مسيحى در شرح قانون گفته است كه: «كلام شيخ در نهايت اشكال است. امّا اوّلا، به جهت آنكه مذهب شيخ آن است كه مدرك محسوسات جزئيّه حواسّ خمس است، پس مذهبش در اين موضع اگر همان مذهب است در سمع و بصر مناقض آن است، و اگر آن مذهب نيست آنچه در شمّ و ذوق و لمس گفته است فاسد است.

و امّا ثانيا، به جهت آنكه براى هر يك از حواس محسوس خاصّى هست [٣٩٧] و محال است كه غير آن را ادراك نمايد و بديهه عقل بر اين معنى حاكم است، پس مى‌گوييم كه چگونه مى‌شود كه قوّه لامسه حاصله در اذن و عين صوت مفرط و لون موذى را ادراك نمايند.

و امّا ثالثا، به جهت آنكه آنچه در اينجا گفته است مناقض حدّ لذّت و الم است، زيرا كه شيخ در حدّ لذّت گفته است كه ادراك ملائم است از آن حيثيّت كه ملائم است، و ملائم براى قوّه باصره ادراك مبصر است، نه براى قوّه لامسه.

و امّا رابعا، به جهت آنكه ادراك اين محسوسات يا اين است كه لذّت و الم است براى حواسّ و يا لذّت و الم نيست براى آنها. و بنا بر اوّل ادراك بصر الوان حسنه را لذّت است براى آن و ادراك الوان موذيه الم است. و بنا بر ثانى براى شمّ و ذوق و لمس نيز لذّت و المى نمى‌باشد، و براى بعضى دون بعضى ترجيح بلا مرجّح است، زيرا كه هر پنج وسائط نفس‌اند در ادراك محسوسات جزئيّه».

و بعد از آن امام رازى نقل نموده است كه در كتاب مباحث مشرقيّه در مقام عذر از جانب شيخ كه در اين مقام در سمع و بصر از مذهب خود بيرون رفته است، گفته است كه: «الوان ملائم قوّه باصره نيستند، زيرا كه قوّه باصره متّصف به الوان نمى‌تواند شد، و ملائم شى‌ء آن چيزى است كه كمال آن چيز باشد و اقلّ درجات كمال حصول آن است براى آن شى‌ء بلكه ملائم قوّه باصره ادراك الوان است. و شيخ حصول ملائم را لذّت قرار نداده است، بلكه ادراك ملائم را لذّت قرار داده است. و چون باصره إبصار نمايد ملائم براى او حاصل شده است نه ادراك ملائم، زيرا كه قوّه باصره ادراك اينكه مبصر الوان است نمى‌كند، بلكه نفس مدرك آن است و نفس است كه اشياء را ادراك مى‌كند، و اين معنى را نيز ادراك مى‌كند كه‌