نسبت لازم خارج و صورت مكمّله نيست كه بعد از اتمام حقيقت و وجود شى‌ء به آن ملحق گردد و براى هيولى وجود مستقلّ بالفعل نمى‌باشد مگر به صورت، به اين معنى كه صورت نحو وجود خارجى هيولى و جهت تحصّل و تماميّت آن است. پس وجودش عبارت است از نقصان وجود صورت به حسب تشخيص نه به حسب نقصان ماهيّت خارجيّه آن و قصور هر حيّز از توابع حقيقت مطلقه آن است.

و در موضع ديگر مبيّن گرديده است كه صورت در غير مادّه أولى از موادّ ثانيه افاده وجودى كمالى مى‌نمايد براى موضوع خودش كه به آن وجود موضوع كامل مى‌گردد به نوعى ديگر از صورت بعد از آنكه صاحب وجود فى ذاته و تحصّل نوعى فى نفسه است.

و به اين سبب آن موضوع نسبت به آن صورت موضوع است به وجهى و مادّه است به وجهى ديگر. يعنى از آن حيثيّت كه براى موضوع فى نفسه با قطع نظر از لحوق آن صورت تحصّل و تعيّن خارجيّه هست و از آن حال مستغنى است نسبتش به حال نسبت موضوع به عرض است، و به آن اعتبار كه نسبتش به اين تحصّل ثانوى و تنوّع آخرى نسبت نقص است به تمام و قوّه است به فعل، مادّه است.

و هيولى أولى فى ذاتها از جميع مراتب تحصّل و تنوّع عارى است مگر آن كه ضمّ به صورت گردد. پس حقيقتى براى آن نمى‌باشد مگر به ضمّ صورت به آن. [١]

فصل هفتم در بيان تلازم هيولى و صورت‌

از آنچه [٦٩] معلوم گرديد كه صورت جسميّه به حسب ذات مستغنى از هيولى نيست و هيولى نيز بذاتها به صورت محتاج است، دانسته مى‌شود كه بينهما علاقه ذاتيّه هست و به مجرّد تصاحب اتّفاقى نيست، و علاقه ذاتيّه يا علاقه تضايف است و يا علاقه علّيّت و معلوليّت.

و علاقه تضايف ميان اين دو متحقّق نيست، زيرا كه ذات هر يك قياس به ديگرى به حسب ذات معقول نيست، اگر چه هيوليّت به حسب مفهوم داخل در تحت مضاف است،

[١] . صدر الدين شيرازى، الأسفار، ج ٥، ص ١٤٣- ١٤٤.