و صنف شقى، نفوسى‌اند كه در عالم طبيعت فرو رفته‌اند و به زير انداخته‌اند سرهاى خود را به جهت به روى افتادن ايشان بر شهوات و لذّات حسّيّه و تقلّبات حيوانيّه. و اين گروه نعمتهاى خدا را كفران نموده‌اند، و قواى شهويّه و غضبيّه را در غير ما خلقت لأجله صرف كرده‌اند و گمراه و زيانكار شده‌اند. و با اين شقاوت فاحشه، از عشق و شوقى به طلب خير اقصى و حقّ اعلى كه به حسب طبيعت و غريزت بر آن مفطور شده‌اند خالى نيستند، و اگر چه به سبب اكتساب سيّئات و اقتراف خطيئات از فطرتى كه فطر اللّه النّاس عليها است بيرون رفته‌اند، و از احاديث نبويّه است عليه و آله السلام كه: «كلّ مولود يولد على الفطرة فأبواه يهوّدانه و ينصّرانه و يمجّسانه» [١] تتميم: تدبّر در امور موجوده، چه مبدعات و چه كاينات و چه عاليات و چه سافلات، اقتضا مى‌كند كه براى هر موجودى كمالى مخصوص و عشقى عقلى يا طبيعى يا حيوانى به آن كمال بوده باشد، و در صورتى كه از آن كمال مفارق باشد به شوقى طبيعى يا ارادى آن را طلب نمايد. و آن رحمتى است از حقّ اوّل كه بر سبيل عنايت به همه عطا فرموده است.

وَ لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ‌ (بقره، ١٤٨). پس كاينات فاسدات و سابقات باديات در اغتراف از اين بحر بى‌پايان و استضاءه از اين نور درخشان يكسانند. و نعم ما قيلت: «صلّت السّماء بدورانها و الأرض برججانها و الماء بسيلانه و المطر بهطلانه و قد تصلّى له و لا تشعر، و لذكر اللّه أكبر» [٢].

فذلك من عميم اللطف شكر

و هذا من رحيق الشّوق سكر