بدان كه چون عناصر به يكديگر ممتزج گردند امتزاجى تامّ، و صورت نوعيّه هر يك به واسطه كيفيّات متضادّه در ديگرى فعل كند و مزاج تام حاصل شود براى آن ممتزج صورتى حاصل مى‌گردد و به آن صورت آن ممتزج نوعى از انواع و حقيقتى از حقايق مى‌شود مغاير با عناصر. و آن صورت كمال اوّل است براى آن ممتزج، و بعد از آن كمالات ديگر از صفات و افاعيل بر آن مترتّب مى‌شود.

و صور مركّبات منحصر در سه جنس است، اوّل صورتى كه نفس با آن نيست، و آن صورت معدنيّه است. دوم صورتى كه نفس غاذيه و ناميه و مولّده با آن هست، امّا ادراك و حركت اراديّه ندارد، و آن صورت نباتيّه است. سوم صورتى كه با نفس غاذيه و ناميه و مولّده درّاك و متحرّك بالإراده است، و آن صورت حيوانيّه است. و اينها كمالات اوّليّه‌اند كه در كمالات ثانيه متفاوتند به حسب تفاوت در شرف آن تفاوت تابع قرب و بعد به اعتدال حقيقى است. و هر چه امعانش در اعتدال بيشتر است قوّه نفسانيّه الطف را بيشتر قابل است. و به اين سبب است كه از قوّه حيوانيّه مى‌گردد آنچه از قوّه نباتيّه صادر مى‌شود بدون عكس. و همچنين از قوّه نباتيّه صادر مى‌شود آنچه از قوّه معدنيّه صادر مى‌شود بدون عكس.

و شيخ در شفا گفته است كه: «مى‌توان گفت كه اقسام معدنيّات چهار است، احجار و ذائبات و كباريت و أملاح. به جهت آنكه بعضى از اجسام معدنيّه سخيف الجوهر و ضعيف التركيب است، و بعضى قوىّ الجوهر است. و آنچه قوىّ الجوهر است يا متطرق است يعنى تاب دارد كه مطرقه بر آن وارد گردد و متفتّت نگردد و يا متطرق نيست، [٣٤٣]. و آنچه ضعيف الجوهر است، يا ملحى است كه به رطوبت بزودى منحل مى‌گردد، مثل شب و قلقند و زاج و نوشادر، و يا دهنى است كه به رطوبت منحل نمى‌گردد، مثل كبريت و زرنيخ. و جميع آنچه متطرق است ذائب است و اگر چه به حيله است، و اكثر آنچه متطرّق نيست گداخته نمى‌شود و به عسر نرم مى‌شود.

و مادّه متطرّقات جوهر مائى است كه مخالط جوهر ارض گردد. و جوهر مائى آن به‌