مترجم گويد كه: مصنّف قدس سرّه در كتاب شواهد (ص: ٣٧٢) اين مطلب را به اين عبارت بيان نموده است كه: «چون قوام ممكن به واجب است، و قوام نفس به عقل، و قيام عقل به بارى، و نفس انسانيّه در اوّل امر چيزى است بالقوّه شبيه به عدم به اعتبار نشأه ثانيه، اگر چه به حسب نشأه اولى متحرك و حسّاس است، و لكن حسّاس بالفعل است و علّام بالقوّه. پس مادام، كه ذاتش را به عبوديّت و خالقش را به ربوبيّت نشناسد قوامى براى او در قيامت نخواهد بود، زيرا كه ما ذكر كرديم كه قوام عبد به ربّ است و قوام نفس به معرفت و به اينكه جوهر عقلى و عالم ربانى و نور الهى گردد. و چنانكه عبوديّت و مربوبيّت مقوّم نفس است، الهيّت و ربوبيّت عين ذات بارى تعالى است. و از اين جهت فرموده است: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ‌ (ذاريات، ٥٦). يعنى تا آنكه عبيد باشند براى من، و به عرفان به آن متحقق گردند. و در اين است سرّ نفس و سرّ اين حديث: «من عرف نفسه عرف ربّه»، و سرّ قول حق تعالى: «نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ»، انتهى، برگشتيم به ترجمه كتاب.

پس به تحقيق كه دانسته شد كه مقصود شرايع نيست مگر معرفت الله و صعود به سوى او به سلّم معرفت نفس به ذلّت و عبوديّت، و بودنش لمعه‌اى از لمعات نور پروردگار، و بودنش مستهلك در آن، پس اين است غايت قصوى در بعثت انبياء صلوات اللّه عليهم. و لكن اين مقصود حاصل نمى‌شود مگر در حيات دنيا، زيرا كه نفس در اوّل تكوّنش ناقص و بالقوّه است، چنانكه دانستى، و ارتقا از حال نقص به حال تمام نمى‌تواند بود مگر به حركت و زمان و مادّه قابله، و وجود اين اشياء از خصايص اين نشأه حسّيّه است. و قول رسول خدا صلى اللّه عليه و آله: «الدّنيا مزرعة الآخرة» اشاره به همين معنى است. پس حفظ دنيا كه نشأه حسّيّه است براى انسان نيز مقصود ضرورى تابع دين گرديده است، زيرا كه وسيله است به سوى آن. و از امور دنيا آنچه متعلق مى‌باشد به معرفت حقّ اول و تقرّب به او و تحصيل نشأه آخرت و قرب به سوى آن دو چيز است: نفوس، و اموال.

و از اينجا مى‌توان دانست كه مراتب طاعات و معاصى را، كه كدام يك از طاعات افضل فضائل و اعظم وسائل مقرّب به سوى اوست و كدام يك ادوم و كدام يك از معاصى اكبر كبائر مبعّده از اوست و كدام يك اصغر. پس هرگاه معرفة اللّه غايت قصوى و ثمره عليا بوده باشد، پس افضل اعمال دنيويّه آن چيزى است كه حفظ شود به آن معرفت بر نفوس يا به‌