نقله در موضوع واحد جايز است، و اگر در حالى تعاندى بهم رسد به سبب ماهيّات آنها نيست، بلكه به سبب اسباب خارجيّه است. و آنچه در تحت يك جنس [١١٢] واقعند مانند تسوّد و تبيّض متضادند، امّا آن هم به اعتبار ما منه و ما إليه، نه به اعتبارى ديگر، زيرا كه از آن شش چيز كه به حركت تعلّق دارد به جز اين دو امر منشأ تضادّ در حركت نمى‌توانند بود، زيرا كه در ذات آنها تضادّى نيست تا آنكه تواند كه موجب تضادّ در حركت گردد و در اين دو به وجهى از وجوه تضادّ است. پس حركات متضادّه آن حركاتند كه اطراف آنها متقابل باشد، يا بالذّات مانند سواد و بياض، و يا به قياس به حركت مانند آنكه مبدأ و منتهاى حركت واقع شوند، چنانكه حركت از مبدئى معيّن به سوى منتهايى معيّن ضدّ حركتى است كه مبدأش منتهاى آن حركت و منتهايش مبدأ آن باشد. [١]

فصل ششم در تحقيق مبدأ حركت قسريّه‌

و اصحّ مذاهب در آن اين است كه طبيعت مقسور است به سبب تغيّرى كه در آن به فعل قاسر حاصل شده است. و نفس مدافعه براى حركت قسريّه كافى نيست، زيرا كه آنچه از قاسر حاصل مى‌شود باقى نمى‌ماند، و آنچه حاصل است بتدريج حادث مى‌شود، پس مبدأ آن طبيعت خواهد بود. و طبيعت در اعطاء ميول قسريّه غير ملائمه مثل طبيعت است در اعطاء ميول ملائمه. و اين شبيه است به مرض و حرارت غريبه كه طبيعت مريض آن را احداث مى‌نمايد مادام كه از مجراى طبيعى خارج است تا آنكه برگردد به حالت صحّت و موجب افاده امورى گردد كه ملائم آن است. و بتدريج ميل عارضى در حركت قسريّه به اسباب خارجه ضعيف مى‌گردد تا آنكه بالمرّه رفع مى‌شود و اثر ميل اصلى ظاهر مى‌گردد.

و به اين اشاره نموده است شيخ رئيس در آنجا كه گفته است كه: اگر مصادمات هواى مخروق نباشد مرمى عود نمى‌كند مگر بعد از مصاكّه با سطح فلك.

و صاحب اسفار گفته است كه در اين قول شيخ اشكالى هست. و آن اشكال اين است كه سبب چيست كه مصادمات ميل طبيعى را ضعيف نمى‌گرداند، [١١٤] بلكه در آخر

[١] . صدر الدين شيرازى، الاسفار، ج ٣، صص ٢٠٠- ٢٠١.