و بدان كه حكما را بر كرويّت افلاك براهين بسيار است، و بعضى از آنها تعليمى است و بعضى طبيعى. و از براهين تعليميّه ايشان يكى آن است كه در آفاق مائله ثوابت حركت مى‌كنند بر مدارات متوازيه بر دور قطب ظاهر از فلك و هر يك كه به قطب اقرب است بر مدارى اصغر و ابدىّ الظّهور است، و آنكه ابعد است بر مدارى اكبر است تا آنكه منتهى مى‌گردد به افق و به افق تماس مى‌كند. امّا چيزى از آن پنهان نمى‌شود. و چون كوكب دورتر و مدار بزرگتر مى‌شود چيزى از آن پنهان مى‌گردد و حفظ مطلع و مغيب مى‌نمايد و ازمنه خفا بتدريج زياد مى‌شود به حسب تزايد بعد به همان نسبت تا آنكه منتهى مى‌گردد تا به جايى كه زمان ظهور و خفاى آن متساوى مى‌شود. پس زمان خفا بر زمان ظهور زيادتى مى‌كند و ازمنه خفا تزايد مى‌پذيرد تا آنكه به جايى مى‌رسد كه [٢٣٢] در دوره‌اى يك مرتبه كوكب مماسّ افق مى‌شود و طلوع نمى‌كند. و اين دليل است بر كرويّت آسمان، بلكه بر كرويّت زمين نيز. و ايضا تساوى زمان ظهور و خفاى دو كوكب متساوى البعد از منطقه بر سبيل تبادل دليل بر كرويّت است. و همچنين ارتفاع تدريجى كوكبى كه طالع مى‌شود به واسطه قطعه ظاهر. و انحطاط آن بر سبيل تدريج بعد از زوال از وسط تا آنكه پنهان گردد دليلى ديگر است. و بر اين سياق ادلّه‌اى ديگر نيز در كتب اهل تعاليم مذكور است.

و امّا از براهين طبيعيّه، آنكه از همه مشهورتر است برهانى است كه به اعتبار تحديد جهات اقامه مى‌نمايند و جهت را تعريف كرده‌اند به آنكه عبارت است از طرف امتداد واقع‌