«بدان كه چون بخار در خلل و فرجى كه در داخل زمين موجود است محتبس گرديد و از برودت زمين سرد شده منقلب به مياه شد و به اعتبار وصول مدد به نحوى بسيار شد كه آن أفضيه وسعت آنها را ندارد لابدّ به جانبى ميل مى‌كند و زمين را منشق مى‌گرداند و بيرون مى‌آيد و انفجار عيون عبارت از آن است.

و امّا عيونى كه پيوسته جارى است، سببش يا آن است كه تالى سابق را دفع مى‌نمايد و يا آنكه ضرورت عدم خلأ آن را جذب مى‌كند، به اين معنى كه آن بخارى كه آب مى‌شود و بيرون مى‌آيد به مكانش چيزى ديگر كشيده مى‌شود تا آنكه خلأ لازم نيايد و آن نيز به آب منقلب شده بيرون مى‌آيد و بعضى تابع بعضى ديگر مى‌گردد و بر سبيل دوام جارى مى‌باشد.

و امّا عيون راكده از ابخره‌اى حادث مى‌شود كه از كثرت موادّ و قوّت آنها به حدّى نرسيده است كه معاون شديدى داشته باشد يا لاحق سابق را دفع نمايد.

و امّا آبار و قنى متولّده از ابخره‌اى است كه قوّت بر شقّ زمين با آن نيست [٣٢٥] و چون ثقل زمين از روى آن برداشته شد منفذ پيدا مى‌كند كه به ادنى حركتى مندفع مى‌تواند شد. پس اگر مسيلى براى آن باشد قنات است و إلّا بئر، و نسبت قنات به بئر مثل نسبت عيون سيّاله است به راكده». [٢] و ابو البركات بغدادى مى‌گويد كه: «اين مياه متولّد است از اجزاء مائيّه كه در ثقبه‌هاى زمين متفرّق است و جمع مى‌گردد.» و بعضى او را در اين قول تصديق نموده‌اند و مؤيّد

[١] - ابن سينا، الشفاء، الطبيعيات، المعادن و الآثار العلوية، ص ٥٩- ٦١.

[٢] - ابن سينا، الشفاء، الطبيعيات، المعادن و الآثار العلوية، ص ١٣- شرح الهداية، ص ١٧٥- ١٧٦.