پس اين را مقياس گردان در جميع آنچه شرايع حقّه به وارد شده، و بر سبيل اجمال، تصديق كن به آنكه هر مأمور به برمى‌گردد به تقويت جنبه عاليه تو و حفظ جانب اللّه تعالى و اعلاء كلمه حق و رفض باطل، و هر منهى عنه برمى‌گردد به اعراض از جنبه سافله و محاربه اعداء اللّه و اتباع شياطين داخلى و خارجى، به جهاد اكبر و اصغر.

در اشاره تفصيله به منافع بعضى اعمال مقرّبه به حق تعالى‌

[نماز]، بدان كه خشوع جوارح و خضوع بدن، بعد از تنظيف و نزاهت و تطهير آن، با ذكر خدا به لسان و تمجيد و تحميد او و اعراض از اغراض حسيّه و امتناع از آنها، به كفّ حواس و ذكر احوال ملكوت و جبروت و تشبّه به آنها و به مقرّبين از بندگان مخلص بارى تعالى، موجب عروج قلب و روح مى‌گردد به سوى حضرت قدس و اقبال به حق و استفاضه از عالم انوار و تلقّى معارف و حقايق و استمداد از ملكوت سماوات، پس به اين سبب عبادتى وضع شده است كه مشتمل است بر خضوع و خشوع و اتعاب جوارح، با شرايط تنظيف و تنزيه و قصد قربت و صدق نيّت، و اذكارى كه مذكّر نعمتهاى خدا و ثناى بر اوست به وضعى كه لايق به آن حضرت است، و غايت آن تذلل است از براى عظمت بارى تعالى و اذعان امر و حكم او، زيرا كه براى هر علّتى با معلولش و هر لازمى با ملزومش مناسبت شديده‌اى هست كه حصول آنچه مناسب يكى از آن دو است معدّ است براى حصول آنچه مناسب آن ديگر است. پس قراءت كلام نازل در وحى الهى، سيّما در حال اتّصال به عالم نور در نزد تدبّر در معانى و تفكّر در حقايق آن معدّ است براى حصول هيئات قدسيّه مطلوبه در نمازى كه معراج مؤمن است، و شبهه‌اى نيست كه تكرار افعال و حركات موجب حدوث ملكات و اخلاق مى‌شود.

[حج‌]، و پيش از اين معلوم شد كه حركات علويّه، مبدأ آنها علاقه شوقيّه است كه در اجرام كريمه فلكيّه حاصل است، و منتهاى آنها اشراقات فائضه بر آنهاست از جانب علل و اسباب آنها، به تحريك مبدأ كلّ آنها را و تشويقش آنها را به سوى خود، پس مبدأش از اوست و مرجعش به سوى اوست در اين حركات دوريّه‌اش، و اوست كه افاده نموده است در آنها شوقى را كه باعث گرديده است از براى آنها طواف نمودن اطراف را. پس خوشا حال‌