و اعتراضى كه بر اين وارد آورده‌اند- كه در نزد زوال حرارت نار صورت ناريّه زايل مى‌گردد و به زوال ميعان و جمود از آب و زمين صورت آن دو باطل مى‌شود- مندفع است به آنكه مراد از قضيّه مذكوره قضيّه مطلقه نه دائمه، و مطلقه سالبه و موجبه در صدق با هم جمع مى‌توانند شد.

و در اين مقام مى‌گوييم كه مشهور در نزد قوم آن است كه چون عناصر متصغّر گرديد و به يكديگر ممزوج شد، در ميان آن اجزا تماس بهم رسيد و هر يك در ديگرى فعل نموده، سورت كيفيّت آنها شكسته شد، و براى همه آنها كيفيّت متوسّطه متشابهه حاصل مى‌گردد با انحفاظ صور نوعيّه متخالفه عناصر بر حال خود. و آن كيفيّت به مزاج مسمّى است.

امّا آنكه اين تفاعل حاصل نمى‌تواند شد مگر بعد از آنكه در ميان اجزا تماس حاصل گردد. دليلش آن است كه در صورت عدم حصول تماس يا اين است كه هيچ نسبت وضعيه در ميان آنها حاصل نيست، و يا اين است كه نسبت وضعيه ديگر از قبيل محاذات و نحوى از قرب و بعد حاصل است.

و شقّ اوّل باطل است، به اعتبار آنكه در موضع خود مبيّن گرديده است كه تأثير و تأثّر جسمانى متوقّف بر نسبت وضعيّه مخصوصه است در ميان مؤثّر و متأثّر.