استعدادات بسيار كمياب است. و از اين جهت يافت نمى‌شود كسى كه مفطور باشد بر اين فطرت مگر يكى بعد از ديگرى، چنانكه گفته است آن را شيخ ابو على كه «بزرگوارتر است جناب حق از آنكه بوده باشد شريعت از براى هر واردى و مطلع گردد بر او مگر واحدى بعد واحدى». [١]

در اشاره اجمالى به اسرار شريعت و حكمت تكاليف‌

حقيقت انسان، چنانكه اشاره به آن شد، حقيقت جمعيّه است كه وحدتش مثل وحدت عالم وحدت تأليفيّه است، صاحب مراتب كثيره متفاوته در تجرّد و تجسّم و صفا و كدورت و نور و ظلمت.

و چنانكه براى جمله عالم طبقات كثيره است متفاوت در شرف و خسّت، ليكن براى آن سه جنس بيش نيست، و در هر جنسى طبقات بسيار هست كه عدد آنها را كسى به غير از خدا نمى‌داند. اوّل عالم عقل است و براى آن مراتب بسيار هست. دوم عالم مثال و خيال منفصل است كه مشتمل است بر مراتب متفاوته كه اعلاى آن متقارب ادناى عالم عقول است. سوم عالم جرم، مشتمل بر طبقات از اعلاى افلاك تا ادناى ارضين، و جرم اعلى در لطافت به حيثيّتى است كه مشابه است به ادناى عالم مثال، و همه آنها يك شخص واحد است كه مظهر جميع اسماء الهى است كه آن اسماء با كثرت عين وجود حق تعالى است.

بعد هذا، هر مرتبه‌اى از مراتب عالم به منزله موضوع و مادّه است براى مرتبه‌اى كه فوق آن است، و مرتبه فوق صورت مقوّمه و فاعل و غايت مرتبه تحت است، و همچنين در نزول تا به مرتبه مادّه كل كه هيولى است و در نهايت خسّت است، و در صعود تا به مرتبه صورة الصور و فاعل الفواعل و غاية الغايات، و آن عقل كل و سيّد الممكنات و عبد اعلى و ممكن اشرف و حقيقت محمديّه است، و آن اوّل است در بغيه و تعقّل و آخر است در درك و عمل، و در اينجا تعقّل عين وجود است و وجود عين تعقّل.

پس همچنين انسان منتظم است از جميع اين مراتب و حقايق، و حقيقت همه اين عوالم در او موجود است، پس او فى ذاته قابل است جميع نشئات عقليّه و نفسيّه را و

[١] . ابن سينا، الاشارات، ص ١٥٧.