منعطف گردد ساكن خواهد شد، به سبب حصول سكون در ميان دو حركت مستقيمه، چنانكه پيش از اين مبيّن گرديد. پس بايد كه حركت حافظ زمان مستديره باشد و با وجود استداره دائمى نيز باشد و إلّا مستلزم انقطاع زمان خواهد بود. و حركتى كه تحمّل دوام تواند نمود غير از حركت فلك نمى‌تواند بود، زيرا كه بايد آن حركت طبيعى و قسرى نباشد، به اعتبار آنكه حركت طبيعى البته مستقيمه است. و حركت قسرى بايد راجع به طبع بوده باشد و به انقطاع آن منقطع گردد. و تجويز استدامه آن به تعاقب قواسر غير متناهيه منافى اتّصال وحدانى است كه براى زمان ثابت است، پس ناچار بايد كه آن حركت ارادى باشد، و حركت اراديّه كه در تحت فلك قمر بهم مى‌رسد، يعنى حركات حيوانات، دوام را متحمّل نمى‌تواند شد، به اعتبار تحلّل أبدان عنصريّه، و دوام نوعى مفيد اتّصال وحدانى زمانى نيست.

پس از اين مقدّمات معلوم شد كه حركتى كه صلاحيت دوام دارد و حافظ زمان مى‌تواند بود حركت دوريّه فلك است. و بايد كه آن حركت أسرع حركات مستديره و أظهر از همه آنها باشد به حسب فعليّت، زيرا كه زمان كه به آن حركت محفوظ مى‌باشد اظهر مقادير أينيّه و اوسع و اشمل از همه آنهاست. و چنان حركتى حركت منطقه [معدّل النّهار و] فلك اعلا است كه تقوّم ايّام و ساعات و شهور و ساعات و سنوات به آن است، [٢٥٤] و به مقدار آنكه كسى به لفظ واحد تكلّم نمايد پنج هزار و يكصد و نود و شش ميل از محدّب فلك ثوابت را قطع مى‌كند. و حق سبحانه و تعالى عالم است كه از محدّب فلك خود چه قدر را قطع مى‌نمايد. پس بايد كه فلك اعظم حركتش مستدير و دائم باشد».

اين است اتمام دليل دوام حركت فلك به نحوى كه در شرح هدايه فاضل علّامه مذكور است.

و ايضا در آن كتاب مذكور است كه در اثبات سكون بين الحركات اختلاف است. و معلّم اوّل و مشّائين و أتباع ايشان مانند شيخين آن را ثابت دانسته‌اند، و افلاطون و رواقيّين و شيعيان ايشان مثل شيخ الهى نفى آن نموده‌اند. و بيان آنكه حركت حافظ زمان حركت دوريّه است موقوف بر اثبات سكون مذكور نيست، بلكه قائلين به نفى لزوم سكون در ميان حركات نيز زمان را به حركت مستديره مستند مى‌گردانند، به جهت امتناع اتّصال حركات مختلفه به يكديگر، به نحوى كه مجموع يك حركت گردد. و چون زمان شى‌ء واحد متّصل است بايد