و امّا آنچه اصحاب كيميا ادّعا مى‌نمايند بايد معلوم باشد كه در دست ايشان نيست كه انواع را به قلب حقيقى منقلب گردانند، لكن در دست ايشان هست كه تشبيهات حسيّه را احداث نمايند، مثل آنكه جوهر احمر را سفيد گردانند كه شباهتش به فضّه قوى گردد، يا آنكه آن را زرد سازند كه شباهت شديده به ذهب پيدا كند، و يا آنكه جوهر سفيد را به هر رنگ كه خواهند رنگ كنند كه به ذهب و نحاس شبيه شود، و يا آنكه از رصاصات عيب و نقص بيرون كنند، تا آنكه جواهر خود را حفظ نمايند، و بر آنها كيفيّاتى غالب گردد كه شخص را به غلط اندازد.

و دور نيست كه در تدقيق به جايى تواند رسيد كه امر بر صاحبان وقوف پنهان ماند. و امّا آنكه توانند كه فصل منوّع را از آن سلب نموده فصلى ديگر بر آن بپوشانند امكان آن بر من معلوم نشده است. بلكه آن را بسيار بعيد مى‌دانم، زيرا راهى به سوى حلّ مزاج به مزاج ديگر نيست، زيرا كه اشبه [٣٤٦] آن است كه اين احوال محسوسه فصول منوّعه كه اجساد به آنها انواع مى‌شوند نباشند، بلكه عوارض و لوازم فصول مجهوله باشند. و چون چيزى مجهول شد ممكن نيست كه قصد ايجاد يا افقاد آن توان نمود.

و امّا آنچه از روايح و الوان را سلب مى‌كنند يا مى‌پوشانند نبايد كه بر انكار آن اصرار نمود، زيرا كه برهانى بر امتناع آن اقامه نشده است. و اشبه آن است [كه‌] نسبت در ميان عناصر در تركيب هر مزاجى غير نسبت عناصر در تركيب مزاج ديگر باشد. و در اين صورت ممكن نيست كه به ديگرى برگردد، مگر آنكه آن تركيب منحل شود به تركيب چيزى كه به آن نقل خواهند نمود. و اين امر ممكن نيست مگر به اذابه كه حفظ اتّصال با آن باقى نمى‌ماند، و ناچار چيزى غريب يا قوّه غريبه در آن داخل مى‌شود.

و شيخ بعد از اين بيان مى‌گويد كه ما مى‌توانيم كه در اين مقام كلام را طول دهيم هر گاه بخواهيم، لكن فايده آن قليل است، و به آن در اين باب احتياجى نيست». [١]

[١] . ابن سينا، الشفاء، الطبيعيات، المعادن و الآثار العلوية، ص ٢٢- ٢٣.