و شيخ رئيس بعد از اين تحقيق مى‌گويد كه مردم را در امر عناصر اختلاف بسيار است، خصوص در امر ارض كه در عدد و در شكل و در حركت و در سكون و در موضع آن اختلاف واقع است.

و قومى از قدما كه به قول به اضداد ميل دارند و مى‌گويند كه ضدّين مبدأ همه چيزند، خصوصا جمعى كه به خير و شرّ و نور و ظلمت ميل نموده‌اند، در تمجيد نار و تعظيم شأن آن إفراط كرده‌اند، و آن را سزاوار تسبيح و تقديس دانسته‌اند، به سبب نور و اضاءه آن، و ارض را مظلم ديده‌اند كه باطن آن نه بالفعل روشن است و نه بالقوّه، و آن را سزاوار تحقير و مذمّت دانسته‌اند. و چنين پنداشته‌اند كه وحدت و ثبات و توسّط از معانى واقعه در حيّز خير و فضيلت است، و كثرت و حركت و وقوع در طرف از معانى واقعه در حيّز شرّ و رذيلت است.

پس نار را موصوف به وحدت و سكون و توسّط در مكان گردانيده‌اند، و ارض را به كثرت و حركت و وقوع در طرف موصوف داشته‌اند، و گفته‌اند كه در عالم ارضين بسيار موجود است، و ارض است كه در ميان بصر و نيّرين حايل مى‌شود و آنها را مى‌پوشاند و در آنها به هيچ وجه كسف به ستر [٢٧٥] يا به محق حاصل نمى‌شود. [١] و اختلاف در سكون ارض آن است كه جمعى آن را متحرك به استداره دانسته‌اند و طلوع و غروب كواكب را به حركت ارض نسبت داده‌اند. و بعضى گفته‌اند كه پيوسته به جانب تحت حركت مى‌كند به استقامت. و مذاهب ديگر نيز هست.

و كسانى كه به سكون قائل شده‌اند در سبب سكون اختلاف نموده‌اند و سخنان سخيف در اين باب گفته‌اند.

چنانكه بعضى پنداشته‌اند كه ارض از طرف تحت غير متناهى است، و به اين سبب نمى‌تواند كه به طرف تحت حركت نمايد.

و بعضى پنداشته‌اند كه مجوّف است و محمول است بر آب.

و بعضى گفته‌اند كه طبلى الشّكل است و سطح زيرين آن مستوى است و به اعتبار

[١] . ابن سينا، الشفاء، الطبيعيات، السماء و العالم، ص ٥٣.