و بعضى گفته‌اند كه سكونش به جهت آن است كه آسمان از اطراف آن را مى‌كشاند، مانند صنم حديدى كه در خانه‌اى كه حيطان و قرار و سقف آن از حديد بوده است در وسط قرار داشته و ميل به جانبى نمى‌كرده است.

و بعضى ديگر تساوى استحقاق جهات را سبب سكون آن دانسته‌اند. [١]. و سخنان ديگر در سبب آن گفته‌اند.

و نظر به اينكه ردّ بر اين اقوال در كتب قوم، خصوصا در شفا، به ابسط وجهى مذكور است، تعرّض به آن در اين مختصر ضرور نبود. و همچنين در ميل ثقل به مركز و ميل خفيف به محيط سخنان سخيف از قدما نقل نموده‌اند كه تعرّض به آنها نيز ضرور نيست.

و آنچه تعرّض به آن در اين مقام ضرور است آن است كه عالم جسمانى عالم واحده است.

و شيخ در شفا گفته است كه: «بسيارى از مردم چنين پنداشته‌اند كه عوالم بسيار موجود است. و گروهى از ايشان اين گمان را بر اصول فاسده مبتنى گردانيده‌اند مناسب با علم طبيعى. و گروهى ديگر بر اصولى بنا نهاده‌اند كه مناسب طبيعى نيست.

امّا گروه اوّل چنين پنداشته‌اند كه خلأ غير متناهى [٢٧٦] موجود است، و اجزاء غير متجزّى در آن مبثوث است و در احياز غير محصوره اجتماعات آن اجزا حاصل مى‌گردد، و اجتماعات آن اجزا مؤدّى به ايتلاف عوالم غير معدود مى‌شود.

و بطلان اين مذهب از تذكّر اصول مقرّره، از بطلان خلأ و تناهى ابعاد، و تحدّد اجسام، و غير اينها، ظاهر مى‌شود.

و گروه ديگر مى‌گويند كه مدلول لفظ «عالم» غير از مدلول لفظ «هذا العالم» است، چنانكه مدلول لفظ «انسان» غير از مدلول لفظ «هذا الإنسان» است. و حقيقت غيريّت جز اين نيست كه هذا الإنسان دلالت بر شخص واحد معيّن مى‌كند. و لفظ انسان دلالت بر

[١] . ابن سينا، الشفاء، الطبيعيات، السماء و العالم، ص ٥٦.