آن است كه اجسام منيره چند در شمس يا در خارج مركز آن مركوزند به نحوى كه هميشه در ميان شمس و قمر متوسّطند و مانعند از آنكه أشعّه شمس بر مواضع محو بتابد».

و شارح بيرجندى أقرب آراء را آن دانسته است كه عكس كره ارض در قمر منطبع مى‌گردد و به جهت اختلاف اجزاء آن به اختلاف صحارى و بحار و جبال و عمارات مختلف مى‌نمايد.

و اعتراضى را كه بر اين وجه نموده‌اند، كه اشباح مشاهده در مرايا به اختلاف مواضع ناظرين مختلف مى‌گردد و محو قمر مختلف نمى‌شود، مردود دانسته است به آنكه اين حالت در مراياى مسطّحه است و قمر كروى است و أنظار به منزله مركز مدار آن است، پس گويا همه از موضع واحد در آن نظر مى‌كنند و به اين سبب محو را مختلف نمى‌بينند. و مذاهب ديگر نيز در اين مسأله هست كه فسادش اظهر از مذاهب مذكوره است.

و بدان كه در قريب اين زمان يكى از راجه‌هاى هندى در زمان دولت محمد شاه غازى، مطابق سال يك هزار و يك صد و بيست هجرى، در هندوستان كواكب را رصد نموده و زيجى ترتيب داده است و در آن زيج امورى را ادّعا نموده است كه خلاف مشهور در نزد حكماست و از آن [٢٧١] جمله گفته است كه بر روى شمس چند خال هست كه به حركت وضعى خود شمس در سالى يك دوره حركت مى‌كند، و ديگر آنكه نور زهره و عطارد مكتسب از نور آفتاب است و به قرب و بعد آفتاب مختلف مى‌شود، و ديگر آنكه إهليلجىّ الشّكل است، و ديگر آنكه حركات ثوابت مختلف است، و امور ديگر نيز ادّعا نموده است.

و همه را نسبت به رأى العين داده است و گفته است كه در سر كار ما دوربينها مى‌باشد كه در قريب به نصف النّهار در وسط السّماء كواكب روشن را مى‌بينيم.

فصل دوازدهم در ذكر حركات كواكب‌

بدان كه قوم را در حركات كواكب سه قول است. اوّل: آنكه فلك ساكن است، و كواكب افلاك را مى‌شكافند و در آن حركت مى‌كنند يا متدحرج يا غير متدحرج. دوم: آنكه فلك متحرّك است و كوكب نيز متحرّك است و فلك را مى‌شكافد. امّا حركت كوكب بر