يا نيست مسأله ديگر است. و لازم قضيّه مذكوره، بلكه در قبول ملاقات شرط نيست. بلكه ممكن است كه بدون ملاقات نيز گرم شود، چنانكه لازم نيست كه هر حركتى از محرّكى صادر گردد كه خود في نفسه متحرّك باشد، بلكه بعضى از محرّكات با عدم حركت في نفسه و بدون مباشرت با متحرّك تحريك مى‌كنند، مانند نفوس افلاك از محرّكات عقليّه بر سبيل تشويق و امداد.

و چون اين كلام مقرّر شد مى‌گوييم كه هيچ امتناعى در اين نيست كه جسم بارد رطبى باشد، و در هر دو كيفيّت به سبب اسباب داخله يا خارجه، مانند إضاءه كواكب و هبوب رياح، مستحيل گردد. تا آنكه حرارتش به برودت و رطوبتش به يبوست ميل نمايد، و كيفيّت معتدله بسيطه متوسّط در ميان كيفيّات اربع حاصل گردد، و مزاجى بهم رسد بدون آنكه امتزاج به عمل آيد. پس صورت واحده موجود باشد صاحب كيفيّت مزاجيّه بدون آنكه أجزاء متصغّر و ممتزج گردد و مماسّه به عمل آيد.

و هر كه وقوع چنين امرى را منع نمايد بر او لازم است كه بر منعش إقامه برهان نمايد.

و تا اكنون برهانى بر ما ظاهر نشده است كه دلالت كند بر احتياج به تركيب عناصر و تصغّر و تلاقى آنها در حصول مزاج، بلكه بر خلاف آن چند حجّت هست. و بر اصول مقرّره ايشان اشكالات وارد مى‌آيد». [١] اين است آنچه صاحب اسفار در اين مقام إفاده نموده است. و مقصود از نقل آن [٢٩٣] بطولها دفع اعتراض امام بود بر شيخ. با اشتمال آن في نفسها بر قاعده شريفه و ذكر مذهبى ديگر در مزاج. و حججى را كه آن علّامه بر اين مذهب اقامه نموده است بعد از اين مذكور خواهد شد.

[١] . صدر الدين شيرازى، الأسفار، ج ٥، ص ٣٢٠- ٣٢٦.