نار در آن فرود مى‌آيد، و چنان به نظر مى‌آيد كه اژدهايى آتشين از آسمان به زمين مى‌آيد. و چون به زمين رسيد آن مادّه را كه منبع آن است بالكلّيّه مى‌سوزاند با هر چه نزديك آن باشد.

و فرود آمدن نار در آن دخان مثل آن است كه چراغى را خاموش نموده در زير چراغ ديگر كه افروخته باشد بدارند، به نحوى كه دود آن چراغ خاموش شده به چراغ افروخته برسد و شعله از آن در همان دود فرود مى‌آيد تا آنكه به فتيله خاموش شده مى‌گيرد». [١]

فصل چهارم در بيان اسباب رياح‌

بدان كه سبب اكثرى در حدوث رياح دخان است. و به دو وجه سبب رياح مى‌شود:

يكى كه اكثرى است، آن است كه چون ادخنه كثيره متصاعد مى‌گردد و سردى به آن مى‌رسد و آن را ثقيل مى‌گرداند، يا آنكه حركت هوايى كه در فوق واقع است مانع صعود آن مى‌شود، و بالجمله به سببى از اين قبيل، اين اسباب برمى‌گردد و سبب حدوث رياح مى‌شود. و ديگر، كه اقلّى است، آن است كه از ادخنه متولّد مى‌گردد پيش از آنكه به حيّز بارد برسد يا آنكه حركت هواى فوق آن را از صعود باز دارد، بلكه خود منصرف به جهتى مى‌شود [انصرافى‌] به جهت آنكه منفذش منفرج است يا آنكه ريحى ديگر آن را ملاقات نموده به جهتى حركت مى‌دهد.

و امّا حدوثش از غير دخان آن است كه گاهى كه بخار متصاعد مى‌شود چون به كره زمهريريّه مى‌رسد و كسب برودت از آنجا مى‌نمايد به سوى زمين برمى‌گردد و باعث حدوث رياح مى‌شود؛ و گاهى هوا بنفسها به حركت مى‌آيد به جهت تخلخل يا تكاثفى كه در جهتى از جهات به واسطه حرارتى يا برودتى حادث مى‌گردد و هواى آن ناحيه منبسط يا منقبض مى‌شود و سبب حركت هوا مى‌گردد، [٣٢٣]؛ و گاهى مى‌شود كه هم تكاثف هوا در ناحيه و هم تخلخل آن در ناحيه مقابل آن سبب حدوث رياح مى‌گردد. چنانكه در ربع معموره از ارض، در شتا بيشتر باد جنوب مى‌وزد و در صيف باد شمال.

و شيخ در شفا گفته است كه: «سبب حقيقى رياح دخان است. و دليل بر آنكه بخار

[١] . فخر الدين رازى، المباحث المشرقية، ج ٢، ص ١٩٠- شرح الهداية، ص ١٧٥.